خداخواهى و توجيه حوادث زندگى مانند رخدادهاى غيرمترقبه و مرگ و تولد ، به دنبال يك مبدأ براى حوادث و كون و فسادهاى واقع در عالم بود . انسان هنگام تفكر تنهاست و هيچكس را در انديشهء شخصى خود شريك نمىيابد .
بنابراين ، باطن گرايى ، همزاد و همراه هميشگى اوست و نوعى احساس تنهايى مدام ، به انديشهاش خطور مىكند . هنگام رؤيت مرگ و تولد بعضى از پديدهها و اثر بخشى آنى يا انعدام فورى بعضى آثار ، به انسان حيرت دست مىدهد و عواملى همچون يأس و شكست و ترس و اميد و كمالطلبى كه همگى از درون انسان براى القاى شخص و نوع و حفظ كمالات اوليه و ثانويه زادهاند ، در بيدارى انسان از خواب غفلت مؤثر بوده و همهء اين عوامل ، به علاوه حسّ حقيقتجويى كه جوهرهء وجود انسان بدان بنداست ، سبب مىشود او در سه حوزهء اساسى به تأمل و انديشه بپردازد : از كجا آمدهام ( مبدأ ) ؛ به كجا مىروم ( معاد ) ؛ اكنون در چه جايگاهى قرار دارم ( صراط بين مبدأ و معاد ) .
چنان كه ذكر شد ، شيوههاى گوناگونى براى شناخت مبدأ و معاد و وظيفهء انسان ، مورد نظر انديشهگران و حكماست كه بهترين شيوه ، حكمت متعاليه است . از جمله قواعدى كه در حكمت متعاليه مورد بهرهبردارى بسيار است ، قاعدهء بسيط الحقيقه است .
مرحوم حاج ملا هادى سبزوارى اين قاعده را مختص ملاصدرا مىداند و حتى على وجه الأرض كسى را سراغ ندارد كه اين قاعده را فهم كرده باشد ، و گاه اين قاعده را مورد توجه ارسطو به نحو اجمال مىداند . نظر حاجى سبزوارى اين است كه شرح تفصيلى و تهذيب و تنقيح اين اصل فلسفى عرفانى و اداى حق مطلب ، از ويژگىهاى صدرالمتألّهين است . « 1 »
قاعدهء بسيط الحقيقه از ديدگاه اهل فنّ از غوامض علوم الهيه است . امام خمينى - رضوان اللَّه عليه - در اينباره مىفرمايد :
إنّ الذّات الإلهيّة لمّا كانت تامّةٌ فوق التّمام ، بسيطةٌ فوق البساطة ، فهي كلّ الأشياء بوجهٍ بسيط إجمالي ، منزّة عن قاطبة الكثرات الخارجيّة و الخيالية و الوهمية و العقلية ، فهي كُلّ الأشياء و ليس بشيءٍ منها . و هذه قاعدةٌ ثابتةٌ في مسفورات أصحاب الحكمة
هامش
( 1 ) . ملاصدرا ، اسفار ، ج 6 ، ص 111