2 - سلوك قلبى محض : در اين راه تنها از طريق درك شهودى و مكاشفه و معاينه مىتوان به شناخت اسرار هستى دست يافت و عقل در حدّ اثبات صحت و سقم مكاشفات و اثبات مبانى و كليات حقايق در چارچوب معيّنى معتبر است . صاحبان چنين طريقى را عرفا و اهل معرفت و اصحاب كشف و شهود مىنامند .
3 - سلوك عقلى - قلبى : در اين روش علاوه بر استدلال و برهان ، تصفيهء قلبى و تهذيب درون و آماده كردن باطن جهت افاضهء اشراقات ربّانى لازم است . صاحبان اين شيوه را اشراقيون مىخوانند .
4 - روش عقلى در حدّ دفاع از گزارههاى صدق و كذب بردار دينى : در اين سيره ، از عقل در حدّى كه بتوان از مجموعهء گزارههاى دينى دفاع كرد ، استفاده مىشود و اين روش ، عقلى محض نيست ، بلكه آميزهاى از جدل و استدلال است و ممكن است از قياسهاى مختلف در اين راه كمك گرفت . صاحبان چنين مذهبى را متكلمان گويند .
5 - سلوك عقلى قرين به معرفت درونى با استفاده از شواهد تجربى : در اين روش كه بيشتر ابزار كار طبيعيون است ، با استفاده از شواهد حسى - تجربى و اسرارى كه در ارگانيزم و حيات موجودات طبيعى جاندار و بىجان وجود دارد ، به اثبات صانع و رابطهء او با مخلوقات پرداخته مىشود . نوعى شهود قلبى و عقلى خاص در حدّى كه دست نامريى ماوراى طبيعى در موجودات را در بر دارد ، دستاورد اين راه است . البته هدف اصلى در اين راه ، كشف فرمولهاى طبيعى و فيزيكى است و كشف علل فاعلى و غايى ، مقصود بالعرض است .
6 - دريافت حقايق از طريق وحى : اين شيوه بهطور كلى قابل اثبات است ، ولى كيفيت و اطلاع بر جزئيات آن به نحو استدلالى ميسور نيست ، مگر به واسطهء نصوص دينى . اين طريق بهترين و كاملترين و در همان حال مجهولترين راه دريافت اسرار و حقايق است و اختصاص به انبياى عظام و اولياى كرام دارد .
7 - جمع بين مسالك عقلى ، عرفانى و دينى : اين روش كه اختصاص به حكمت متعاليه دارد ، بين عقل و شهود و وحى جمع كرده و همهء راههاى شناخت را با دقتى خاص و تحقيقى ژرف مؤيّد و مكمّل هم قرار داده است . حكمت متعاليه اگر چه در كلمات ابن سينا استعمال شد و او براى ظهور آن تلاش نمود و در زمان شيخ اشراق گامهايى برداشته شد و در عصر ميرداماد ظهور نمود ، ولى حق اين حكمت به نحو تفصيلى و تنقيح و تهذيب توسط ذهن ظريف و قلب راقى و بيان
مرزبان وحى و خرد ( يادنامه مرحوم علامه سيد محمد حسين طباطبائي قدس سره ) ( فارسى ) — صفحة 418
مساهمون: مؤسسه بوستان كتاب قم
ص٤١٨