در اين دوره ، عقلانيّت اسلامى هنوز هويّت كلامى داشت و مباحث هستىشناسانه در آن بسيار كمرنگ بود و البته غلبه با جريان اعتزال بود . وجوه متقدمان كلام عقلگراى اسلامى به اين دوره تعلّق دارد . متألّهانى چونان : و اصل بن عطا ( 130 / 748 ) مؤسّس معتزله ، عمرو بن عبيد ( 145 / 762 ) ، بشر بن معتمر ( 210 / 825 ) ، ثمامة بن اشرس ( 213 / 828 ) ، ابوموسى مردار ( 226 / 841 ) ، ابوالهذيل علاف ( 226 / 841 يا 235 / 849 ) ، ابوبكر اصمّ ، ابراهيم نظّام ( 220 / 835 يا 230 / 845 ) ، على اسوارى و معمّر بن عبّاد معاصران نظّام ، هشام فوطى ابو يعقوب شحام ( 232 / 847 ) ، جعفر بن مبشّر ( 235 / 849 ) ، اسكافى ( 240 / 855 ) ، عبّاد بن سليمان ( 250 / 849 ) ، عمرو بن بحر جاحظ ( 255 / 868 ) ، ابوالحسن خيّاط ( 289 / 902 ) ، ابوعلى جبائى ( 303 / 915 ) ، ابوهاشم جبائى ( 312 / 933 ) ، ابو قاسم بلخى كعبى ( 319 / 931 ) ، و قاضى عبدالجبّار معتزلى ( 415 / 1025 ) كه وجود وى استثناىپس از غلبهء كلام اشعرى قلمداد مىشود ، نقش بارز و آراى دقيق امامان شيعه عليهم السلام كه مؤسس مكتب الهيّاتى عقلگرايى هستند كه جانب نصوص دينى را نيز توأماً نگاه مىدارد و بيشتر آنان به همين دوره تعلق داشتند سزاوار توجه عميق است ، آنان سهم عظيمى در بارورى عقلانيّت اسلامى دارند .
ظهور مالك بنانس ( 179 / 795 ) و احمد بنحنبل ( 241 / 855 ) سپس اشعرى ( 330 / 935 ) كه نوعى مقاومت در قبال جريان عقلانيت خرد ورز اسلامى تلقى مىشود نقطهء عطفى در اين دوره به شمار است .
مختصات اين دوره عبارت است : 1 . تعامل فرهنگ و معارف اسلامى با فرهنگهاى ديگر جوامع و اصتياد و جذب عناصر سازگار حِكَم و معارف بشرى و پيدايش انديشههاى التقاطى ؛ 2 . تشديد منازعات نظرى ميان فرق اسلامى و رواج مناظرات علمى بين فرقهاى و بين دينى ؛ 3 . پديد آمدن آثار فلسفى مترجَم ، و متون كلامى مدوّن فراوان و توسعهء كتابخانهها و مراكز علمى ؛ 4 . به وجود آمدن زمينهء ظهور فلسفهء اسلامى به مفهوم مصطلح و مستقل از كلام ؛ 5 . پيدايش جريانهاى مقابله با عقلگرايى .
دورهء چهارم ) هر چند - چنان كه اشارت رفت - كِندى نخستين فيلسوف - به معناى مصطلح آن - در دنياى اسلام است ، ابننديم در الفهرست 242 اثر را به او نسبت داده است و اين آثار عموماً در زمينههاى منطق ، فلسفهء اولى ، حساب ، كرويّات ، موسيقى ، نجوم ، هندسه ، پزشكى ،
مرزبان وحى و خرد ( يادنامه مرحوم علامه سيد محمد حسين طباطبائي قدس سره ) ( فارسى ) — صفحة 404
مساهمون: مؤسسه بوستان كتاب قم
ص٤٠٤