و قواعد فراوانى پىافكنده شد . اين مقطع دورهء تدوين و ساماندهى تفكر عقلانى در دنياى اسلام بود .
مختصات اين دوره عبارت است از : 1 . پيدايش اصطلاحات و راه يافتن تعبير و تأويل به حوزهء عقلانيت دينى ؛ 2 . گسترش تشكيك و تشقيق در عقايد ؛ 3 . ظهور مكاتب و نحلههاى فكرى اسلامى ؛ 4 . رواج تدوين منابع و تأليف آثار ؛ 5 . صدور تفكر و عقلانيت اسلامى به نقاط عالم .
با اينكه هر يك از دورههاى ششگانهء عقلانيّت اسلامى داراى مختصّات خاص خويش است ، اما مجموعهء دارايى عقلانى دو دورهء فوق ، جوهر حكمت اسلامى را طى دورههاى بعدى تشكيل مىدهد .
دورهء سوم ) قرن دوم اسلامى ( هشتم مسيحى ) سرآغاز عهد شكوه و شكوفايى تمدن اسلامى است ، قرن سوم روزگار فربهى و تناورى حكمت و معرفت در دنياى اسلام است ، هاضمهء فرهنگ مقتدر اسلامى معارف بشرى را از چهار سوى گيتى جذب و هضم مىكند ، دستآوردهاى فكرى اقوام و ملل و مواريث فرهنگهاى كهن يونانى ، ايرانى ، اسكندرانى ، مصرى ، هندى و . . . بهطور گسترده از زبانهاى مختلف به زبان عربى كه زبان دينى مسلمانان و لسان علمى عصر است برگردانده مىشود ، نهضت ترجمه از نيمهء قرن دوم در عهد منصور عباسى ( 136 - 158 / 754 - 775 ) آغاز و در قرن سوم به اوج رسيده در پايانهء قرن چهارم فروكش كرد ، هر چند اكثر مترجمان و شارحان برجستهء حكمت و طب و طبيعيات در جهان اسلام ، به قرن سوم يا چهارم اسلامى تعلّق دارند : عبدالمسيح بنناعمه الحمصى ( متوفاى 230 ه / 835 م ) ، حُنين بناسحاق ( 260 / 869 ) ، جُبيش خواهرزادهء حنين ، عيسى بنيحيى شاگرد حنين ثابت بنقرّهء حرّانى ، يحيى بنالبطريق ( پاتريكيوس ) ، قسطا بنلوقا ( 310 / 900 ) ، ابوعثمان دمشقى ( 310 / 900 ) ، ابوبشر متى ( 329 / 940 ) ، يحيى بنعدى المنطقى ( 346 / 974 ) ، ابوعلى بنزرعه ( 398 / 1008 ) ، و . . . ، امّا به موازات گسترش پر شتاب نهضت ترجمه ، با تأسيس بيت الحكمه به امر مأمون ( 215 / 830 ) و رياست يحيى بنماسويه و ظهور فيلسوفانى چون ابويوسف يعقوب كندى ( 258 / 866 ) كار پژوهش و گوارش عناصر حكمى ساير تمدنها در دستگاه عقلانيّت اسلامى نيز پى گرفته مىشد و بدينسان بذر تكوّن دورهء چهارم عقلانيّت اسلامى نيز كشته مىشد .
مرزبان وحى و خرد ( يادنامه مرحوم علامه سيد محمد حسين طباطبائي قدس سره ) ( فارسى ) — صفحة 403
مساهمون: مؤسسه بوستان كتاب قم
ص٤٠٣