و :
لَئنْ شكرتم لأَزيدَنّكم و لئن كفرتُم انَّ عذابى لشديدٌ . « 1 »
آن مرحوم گرچه اين بحث را به كرّات در الميزان مطرح كردهاند ، اما در تفسير آيه 96 سوره اعراف ، به تفصيل به اين موضوع اشاره كرده ، معتقد است : خداى تعالى در اين آيات ، يك حقيقت خالى از هرگونه شائبه را خاطر نشان كرده و در آيهء «
وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ
» بدان اشاره نموده ، كه عبارت است از آنچه معيار و مدار اساس نزول نعمت و نقمت بر آدميان است .
بهطور كلى همهء اجزاى عالم مانند اعضاى يك بدن به يكديگر متصل و مربوط است ، به طورى كه صحت و سقم و استقامت و انحراف يك عضو ، در صدور افعال از ساير اعضا تأثير دارد و اين تفاعل در خواص و آثار در همهء اجزا و اطراف آن جريان دارد . اجزا - بهطورى كه قرآن بيان كرده است - به سوى خداى سبحان و هدفى كه او براى اجزا مقدر نموده است ، در حركتاند . انحراف و اختلال حركت يك جزء ، مخصوصاً اگر از اجزاى برجسته باشد در ساير اجزا بهطور نمايان اثر سوء مىگذارد و اين يكى از سنّتهايى است كه خدا در جميع اجزاى عالم - كه يكى از آنها انسان است - جارى كرده است . نه اين سنّت تخلف بردار است و نه انسان از آن مستثنا است . از اين رو ، اگر امّتى از راه فطرت منحرف گردد و از طريق سعادت كه خداوند مقرّر كرده ، باز بماند ، اسباب طبيعى كه بر آن امّت احاطه دارد ، اختلال مىيابد و آثار سوء آن به امّت بر مىگردد .
معلوم است در بازگشت آثار اعمال ، چه اختلال و محنتهايى متوجه اجتماع مىشود .
شاهد گفتار ما آيه شريفهء «
ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ
. . . » است كه مىفرمايد : مظالم و گناهانى كه مردم مرتكب مىشوند ، باعث فساد در برّ و بحر عالم است ؛ فسادى كه مانند جنگ و بسته شدن راهها و سلب امنيت دامنگير انسان مىشود و يا مانند اختلال اوضاع جوى و زمينى ، زندگى را مختل مىكند .
آيه شريفهء «
ما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ
» و «
إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ
» و آيات ديگر به اين معناست كه سنت پروردگار است بر گناهان و انحرافات بشر
هامش
( 1 ) . ابراهيم ( 14 ) آيه 7