الف ) تأثير صلاح و فساد انسان در آفرينش
يكى از اصول پذيرفته شده در حوزهء جامعهشناسى و روانشناسى اين است كه آدمى نهتنها از محيط اجتماعى تأثير مىپذيرد ، بلكه محيط طبيعى و مادىِ اطراف نيز مىتواند در زندگى وى اثرگذار باشد . اين حقيقتى است كه هم علماى الهى و هم دانشمندان مادى بر آن اتفاق نظر دارند ، اما نكتهء شگفتانگيز ديگرى كه به ويژه در بينش الهيّون مطرح مىشود ، اين است كه آدمى بر محيط اجتماعى طبيعى اطراف خود هم اثر مىگذارد و صلاح و فساد افراد يا جوامع ، در نظام هستى و آفرينش مؤثر است . از جمله دانشمندانى كه با تدبر در آيات نورانى قرآن به اين اصل مهم پى برد و بارها بدان تصريح كرد ، مرحوم علّامه است . به اعتقاد ايشان ، اين حقيقت يكى از قضاهاى محتوم الهى و از جمله سنّتهاى غير قابل تغيير نظام تكوين است كه آيات متعدد بر آن گواهى مىدهد . ايشان در اين زمينه مىفرمايد :
از قضاهاى محتوم و سنت جاريهء الهيه يكى اين است كه همواره ميان احسان و تقوا و شكر خدا ، و ميان توارد نعمتها و تضاعف بركات ظاهرى و باطنى و نزول و ريزش آن از ناحيهء خداوند ، ملازمه بوده ، و هر قومى كه احسان و تقوا و شكر داشتهاند ، خداوند نعمت را بر ايشان باقى داشته [ است ] . « 1 »
به اعتقاد ايشان بين صفات روحى و اعمال انسان و حوادث بيرونى ، چه خير و چه شرّ ، رابطهء كاملى برقرار است ، بهطورى كه خداوند در دو آيه بدين حقيقت اشاره مىكند :
وَ لَوْ أنَّ أَهل القُرى آمَنوا و اتَّقوا لَفَتحنا عليهم بركاتٍ مِنَ السَّماءِ و الْأَرْضِ . « 2 »
و آيهء :
وَ ما اصابكم مِنْ مصيبةٍ فَبِما كسبتْ أَيديكم . « 3 »
به اعتقاد علّامه ارتباط اعمال انسان و رخدادهاى طبيعى ، از معارف ژرف قرآن است كه آيات متعدد ، از جمله دو آيهء زير بر آن گواهى مىدهد :
ظَهَرَ الفساد فِى الْبَرّ و الْبَحْر بما كسبت أَيدِى الناسِ . « 4 »
هامش
( 1 ) . الميزان ، ج 11 ، ص 426
( 2 ) . اعراف ( 7 ) آيهء 96
( 3 ) . شورى ( 42 ) آيهء 30 . ر . ك : الميزان ، ج 10 ، ص 445 ، 495 - 496
( 4 ) . روم ( 30 ) آيه 41