مىنويسد : « من در آن ايام نوشتههاى يونگ را زياد مىخواندم و در آن زمان در كتاب انسان و جستجوى روان غرق بودم . استاد خواست بداند كه كتاب دربارهء چيست ، در دو كلام برايش لبّ مطالب كتاب را شرح دادم . اصل مطلب اين بود ، در حالى كه قرون وسطى روح جوهرى و جهانى را موعظه مىكرد ، قرن نوزدهم توانست روان شناسى فارغ از روح را به وجود آورد . استاد ( علّامه ) چنان از اين نكته به وجد آمده بود كه خواست كتاب حتماً به فارسى ترجمه شود و افزود : زيرا بايد جهان را شناخت ، ما نمىتوانيم خود را در برجهاى عاجمان محصور و منزوى كنيم . » « 1 » 3 ) علاقه به استفاده از متون وزين و مهم جهان ؛ يكى از شاگردان ايشان در اين باب مىنويسد : « ما با او تجربهاى را گذرانديم كه احتمالًا در جهان اسلامى يگانه است ؛ پژوهش تطبيقى مذاهب جهان به هدايت و ارشاد مرشد و علّامه ايروانى . ترجمههاى انجيل ، ترجمهء فارسى اوپانيشادها ، موتراهاى بولائى و تائوته چينگ را بررسى مىكرديم . استاد با چنان حالت كشف و شهودى به تفسير متون مىپرداخت كه گويى خود در نوشتن اين متون شركت داشته است . » « 2 »
4 ) انحصارى نبودن حقيقت ؛ علّامه حقيقت را در انحصار خود يا ديگران نمىديد . حقيقت بهرهاى است كه مىتواند در تور و ظرف انديشهء ديگران نيز قرار بگيرد . صيادان حقيقت منحصر به انسانهاى خاص با طبقه و نژاد خاصى نيستند . با توجه به اين باور بود كه علّامه از تكريم و بزرگداشت انديشهها و آرايى كه در مسير حقيقت قرار داشتند ابايى نداشت ، هر چند اين انديشهها به وسيله افراد غير مسلمان بيان شده باشند . استاد مطهرى در خاطرهاى اين جنبه از شخصيت علّامه را چنين بيان مىدارد : « از چند هزار سال پيش در شرق آسيا افكار و انديشههاى بسيار بلندى وجود داشته كه الآن هم كتابهاى بسيار قديمى هندى ، كه به فارسى ترجمه شده وجود دارد . مثل اوپانيشادها كه كتبى فوقالعاده عالى است . استاد بزرگوار ما علّامه طباطبائى - سلمه اللَّه تعالى - وقتى در چندين سال پيش براى اوّلين بار اوپانيشادها را خوانده بودند . خيلى اعجاب داشتند و مىگفتند كه مطالب بسيار بسيار بلندى در اين كتابها هست كه كمتر مورد توجه مىباشد . » « 3 »
هامش
( 1 ) . داريوش شايگان ، زير آسمانهاى جهان ، ترجمه نازى عظيما ، ص 70
( 2 ) . داريوش شايگان ، زير آسمانهاى جهان ، ترجمه نازى عظيما ، ص 70
( 3 ) . مرتضى مطهرى ، انسان كامل ، ص 137