علّامه مىفرمود : « اين مِلك ، دويست و هفتاد سال است كه مِلك طلقِ آباء و اجداد ما بوده است » و وسيلهء ارتزاق از راه كشاورزى بود و چنانچه غَصب مىشد ، به طور كلى رشتهء معاش ايشان مختل مىگشت و در مضيقه واقع مىشدند . چون با وجود داشتن مقام فقاهت به علّت اهتمام به امور علمى و تربيت طلّاب ، از نظر معنويّت و اخلاق و تصحيح عقيده و به علّت دفاع از سنگر اسلام و حريم تشيّع ؛ ديگر مجالى و حالى براى تدوين رساله و فتوا و استفتا نداشتد . و از به دو امر عمداً مسير خود را در غير اين طريق قرار داده بود . و چون از اين طرف ، اين امور به كلّى مسدود بود ، از طرفى ديگر ايشان به هيچ وجه سهم امام را قبول نمىكردند ؛ معلوم است كه وضع معيشت و زندگى ايشان در صورت فقدان منافع فلاحت و زراعت ؛ از يك طلبهء ساده پايينتر خواهد بود ؛ چون اگر از شهر و يا دِه براى طلبه مقرّرى نرسد ، از سهم امام استفاده مىكند . آن منافع زراعت هم در صورت وصول ، فقط براى امرار مقدار ضرورت از معاش بود ( ص 54 - 57 ) .
بارى ، علّامه فقيهى متشرّع بودند كه در رعايت سنن و آداب به تمام معنى الكلمه توجّه داشتند و حتّى از به جا آوردن كوچك ترين مستحبّات دريغ نمىكرد . و به آورندگان شرع مبين به ديدهء تعظيم و تجليل و تبجيل مىنگريستد . و به بعضى از صوفيّه كه به شرع مقدّس آنطور كه بايد و شايد اهميّت نمىدهند متعرض بود و از آنان انتقاد مىكرد و روش آنان را خطا و غير مصيب به سر منزل مقصود مىدانستند . اين قسمت رسالهء منسوب به بحر العلوم ، بسيار مورد پسند ايشان بود :
استاد عام شناخته نمىشود مگر به مصاحبت او در خَلأ و ملأ و معاشرت باطنيّه و تماميّت ايمان جَوارح و نفس او و زينهار به ظهور خوارق عادات و بيان دقايق نكات و اظهار خَفاياى آفاقيّه و خَباياى أنفسيّه وتبدّل بعضى از حالات خود به متابعت او فريفته نبايد شد ؛ چه إشراف بر خواطر و اطّلاع بر دقايق و عبور بر نار و ماء و طىّ زمين و هَوا و استحضار از آينده و امثال اينها در مرتبهء مكاشفهء روحيّه حاصل مىشود ؛ و از اين مرحله تا سر منزل مقصود راه بىنهايت است و بسى منازل و مراحل است و بسى راهروان اين مرحله را طىّ كرده و از آن پس از راه افتاده به وادى دزدان و أبالسه داخل گشته و از اين راه بسى كفّار را اقتدا بر بسيارى امور حاصل .
ايشان بر اين قسمت از رساله ، كراراً تكيه مىنمودند و براى شاگردان خود توضيح
مرزبان وحى و خرد ( يادنامه مرحوم علامه سيد محمد حسين طباطبائي قدس سره ) ( فارسى ) — صفحة 125
مساهمون: مؤسسه بوستان كتاب قم
ص١٢٥