اوصيائى ، توحيد ايجادى است ، و سخن همواره از خلق و آفريدن است ، آن هم - در ابتدا - از عدم محض و با سبق به عدم زمانى . بنابراين ، خداوند متعال ، خالق تمام مخلوقات و كائنات و همهء اولين و آخرين است ، و ميان خالق و مخلوق هيچگونه سنخيّتى نيست .
اين توحيد كه مىتوان آن را ، « توحيدايجادى » ناميد ، همان توحيد قرآنى است كه اساس آن بر خلق ( به معناى مصدرى ) و آفريدن است . و با توحيد وجودى عرفانى ( وجود اطلاقى ) ، و توحيد تشكيكى ، و توحيد علّى و معلولى مشّائى سازگارنيست ؛ و تفاضل و خصوصيّات اين چهار نظر دربارهء توحيد در مسائل مربوط به آنهابا هم همخوان و همگون نيستند .
در پاسخى كه علّامه طباطبائى به چند سؤال در اينباره دادهاند ، برمى خوريم به مطالبى صريح كه همه حاكى از همان توحيد قرآنى و ايجادى است ، نه توحيد وجودى اطلاقى و نه تشكيكى ، با تصريح به غيريّت فعل ( مخلوق ) و فاعل ( خالق ) . اينك خلاصهء سخن ايشان :
ادلّه و براهينى كه خدا را براى عالم اثبات مىكنند ، عالم را فعل خدا ، و خدا را فاعل عالم معرّفى مىكنند . و بديهى است كه فعل غير از فاعل بايد باشد . و اگر فعل عين فاعل باشد ، بايد شىء قبل از وجود خود ، وجود داشته باشد ( يعنى به وجود فاعل ) ، پس عالم غير از خداست . « 1 »
و در پاسخ سؤال ديگرى به اين مضمون : « برخى مدّعيند كه خدا چيزى را از عدم به وجود نياورده است ، و هستى خود اوست ، و شقّ ثانى و غيرى وجود ندارد ، اگر چه ما ظواهر اشيا رامتنوّع و متغيّر مىبينيم » مىگويند :
اين سخن نيز سخنى است بىدليل ، و دعويى است بىبرهان . فهم اين آقايانِ ( مدّعى كشف ) براى خودشان حجّت است نه براى ديگران ، و ادّعاى بدون دليل ارزشى ندارد . « 2 »
از اين سخنان به روشنى استفاده مىشود كه ايشان عالَم را فعل خداوند متعال مىدانند ، و فعل را غير فاعل مىشمارند ، نه اينكه موجودات تجلّى حقيقت واحدى باشند ( باانكار صدور فعلى و وجود علّيت و معلوليتى ) ، چون ميان تجلّى و متجلّى غيريّتى تصوّر نمىشود . غيريّت مرتبهاى هم در اينجا كافى نيست ، زيرا در مراتب تشكيك ، مرتبهء نازل ، عدم مرتبهء عالى است ، و عدم حقيقت ندارد ، پس سنخيّت است نه غيريّت . بدينگونه سخن علّامه طباطبائى با
هامش
( 1 ) . مجموعهء مقالات ، ج 2 ، ص 213
( 2 ) . همان ، ص 214