تبيين كنند ، تا ذهنيّت قرآنى تقويت گردد و تشتّت در ميان صاحبنظران مسلمان پديد نيايد ، و فرد تراز قرآن و جامعهء تراز قرآن ساخته شود . و اين ائمهء طاهرين عليهم السلام بودند كه - با وجود آنكه حذف سياسى شده بودند - مىتوانستند مرجعيّت علمى امّت را به دست گيرند ، و در شرف چنين امرى نيز قرار داشتند . . .
اينجاست كه سياستمداران اموى و عباسى با ارتباطگيرى با كسانى خارج از دنياى اسلام - از جمله برخى از كشيشان - درصدد بر مىآيند تا فرهنگهاى ديگرى را وارد فضاى اسلامى كنند ، و ذهنيّت و اوقات مسلمانان جوياى فهم و معرفت را به آنها مشغول دارند ، و به تشتّت سوق دهند ، تا از سويى بىاطّلاعى خودشان از مبانى و معارف قرآنى و ناتوانيشان بر تبيين اين معارف آشكار نگردد ، و از سويى ديگر نياز علمى و معرفتى و حتى سلوكى ، امّت را به سوى منابع علم قرآنى سوق ندهد ، و ائمهء طاهرين عليهم السلام به تربيت علمى مسلمانان موفّق نگردند ، تا مبادا اين تربيت علمى به تربيت سياسى منجر گردد ، و حكومت قسط قرآنى مطرح شود ، و آن حكومتهاى غرق در شادخوارى و سفّاكى و بىخبرى متزلزل شوند و ساقط گردند .
آنچه ياد شد ، يك تحليل تاريخى درست است كه نيازى به بحث و گفتوگو ندارد ، فقط كمى مطالعه و دقت در تاريخ فرهنگى - سياسى آن دوران مطلب را روشن مىكند .
در اينجا سخنان قاطع و صريح علّامهء طباطبائى در خور توجّه بسيار است . علّامه در تفسير الميزان به صراحت ياد مىكنند كه در عهد بنى اميّه و سپس اوايل دورهء بنى عبّاس صدها كتاب از زبان يونانى و رومى و هندى و فارسى و سريانى به عربى ترجمه شد ، و مسلمانان سرگرم اين كتابها شدند و به اظهار نظر پرداختند . . . و در اين ميان جمعى الحاد پيشهء دهرى و طبيعى و مانوى به هم رسيدند و به تضعيف اركان دين پرداختند ، و برخى از مسلمانان متفلسف نيز نسبت به اصول اسلام و سُنن شرع مطهّر توهين روا داشتند . علّامه در اينجا اطّلاعاتى تاريخى كه از تهاجمهاى فرهنگى آن روزگار پرده برمىدارد ، در اختيار خوانندگان الميزان گذاردهاند كه هر كس بخواهد مىتواند آن همه را در آن كتاب بخواند . « 1 » مطلب مهمتر و صريحتر از آنچه گذشت پاسخى است كه به يك سؤال دادهاند ؛ از علّامهء طباطبائى سؤال مىشود :
هامش
( 1 ) . الميزان ، ج 5 ، ص 279 ، 302