6 در آيينهء آثار
در دورهء دوم عباسيان ( 334 - 232 ه ) كه از خلافت متوكل آغاز مىشود ، و با در آمدن آل بويه به بغداد ، در زمان خلافت المستكفى ، پايان مىيابد ، انديشه و نظر در بند تقليد و حديث گرفتار است ، و تحقيق و تعقّل ممنوع .
اهل تحقيق را به بند و زندان مىاندازند . عقيدهء تشيّع و اعتزال تحت پيگرد قانونى است و مجال بروز و ظهور ندارد . اما با در آمدن آل بويهء ايرانى و شيعه به بغداد اوضاع فكرى و فرهنگى دگرگون مىشود . انديشه و خرد و آزادى بيان و تضارب آراء به بغداد باز مىگردد . دوران غيبت كبرا تازه آغاز شده است ، لذا شيعه كه دستش مستقيما از دامن معصوم كوتاه شده در تلاش براى استفاده از اجتهاد است ، و چارهاى جز روى آوردن به عقل مستقل ندارد . از اين روى اخباريگرى ، دورهء قبل ، به تدريج به اصوليگرى گرايش مىيابد . تعصّب كور فرقهاى از ميان دانشمندان و روشنفكران رخت بر مىبندد . اگر چه درگيريهايى ميان فرقههاى سنّى و شيعه پيش مىآيد ، ليكن آل بويه كه مىخواست بر همهء فرق و طبقات يكسان حكومت كند و درگيريها را به زيان فرمانروايى خود مىدانست ، در رفع اين گونه اختلافات مىكوشيد ، و از بزرگان شيعه مانند حسين بن احمد ،