عالىترين بخش حديث ، از عقل به عنوان همتراز رسولان و رسول باطنى ياد كرده و كسانى را كه تعقل نمىكنند مورد نكوهش قرار داده است . « 1 »
وى در ابتداى شرح اين حديث مىگويد :
اين حديث ، اشتمال بر بيان حقيقت عقل به همان معنايى كه گفته شد ، دارد ، يعنى مرتبه چهارم از عقلهاى چهارگانه كه در علم نفس بيان شده و بزرگترين صفات و خواص و ستايش خداوند و معارف بلند قرآنى و اهداف شريف الهى را در بر دارد كه همانند آن در بسيارى از كتب عرفا يافت نمىشود و شبيه آن نيز در نتايج نظريات دانشمندان صاحبنظر نكتهسنج ديده نشده ، جز آنكه از يكى از ائمّه اطهار نقل شده باشد و يا از جهت سند از طريق آنان ( شيعه ) و يا از طريق عامه ( اهل سنت ) به رسول اكرم صلى الله عليه و آله برسد . « 2 »
نظر ملّا صدرا دربارهء تعريف چهارمين مرتبه از مراتب عقل مورد نظر در كتاب نفس ( عقل مستفاد ) اين است :
چهارم ( عقل مستفاد ) مرتبهاى از اين ذات است كه هر گاه خواهد ، اين معقولات مفصل را تعقل نموده ، بدون آنكه نياز به جدا ساختن و تجريد و رنج به دست آوردن دوباره داشته باشد آن را حاضر مىنمايد ؛ چرا چنين نباشد ، در حالى كه پيش از اين از آنها متأثّر ( اثرپذير ) شده و ( از مادّه ) جدا نموده و اندوخته است ، بلكه چون او را ملكه اتّصال به عقل فعال حاصل شده ، وقتى به عقل فعال مىنگرد آنها را حاضر مىيابد ، چون ( عقل مستفاد ) مادام كه تعلق و تدبيرش به اين عالم باقى است ، پيوسته مستغرق شهود حق تعالى و اتصال به او و آنچه كه در پى آن است از بخشنده صورتها - به فرمان او - و به فعليت رساننده معقولات به نيروى او كه آسمان و زمين را نگاه داشته است نمىباشد و بهره او در اين عالم ، نوعى از ملكه اتصال است . « 3 »
هامش
( 1 ) . اصول كافى ، ج 1 ، ص 14 ، ح 12 .
( 2 ) . شرح اصول الكافى ، ج 1 ، ص 252 .
( 3 ) . همان ، ج 1 ، ص 227 .