حضرت رضا عليه السلام در اين حديث مىفرمايد :
دوست هر انسانى عقل او و دشمنش جهل اوست .
ملّا صدرا بر آن است كه مراد از عقل در اين حديث ، معناى سوم يا چهارم است .
معناى پنجم
معناى پنجم عقل مورد بحث در كتاب نفس است و داراى چهار مرتبه مىباشد :
الف . عقل بالقوة ؛ ب . عقل بالملكة ؛ ج . عقل بالفعل ؛ د . عقل مستفاد .
الف . ملّا صدرا عقل مذكور در پايان حديث يازدهم را به معناى پنجم دانسته است . « 1 »
متن حديث :
قال رسول اللَّه صلى الله عليه و آله : ما قسم اللَّه للعباد شيئاً افضل من العقل ، فنوم العاقل افضل من سَهَر الجاهل و اقامة العاقل أفضل من شُخُوص الجاهل ، و لا بعث اللَّه نبيّاً و لا رسولًا متى يَستكمِل العقل و يكون عقله أفضل من جميع عقول امته ، و ما يُضمِر النبى صلى الله عليه و آله فى نفسه أفضل من اجتهاد المجتهدين ، و ما أدّى العبد فرائض اللَّه حتى عقل عنه ، ولا بلغ جميع العابدين فى فضل عبادتهم ما بلغ العاقل ، و العقلاء هم اولوا الالباب الذين قال اللَّه تعالى :
« إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ »
« 2 »
؛
« 3 »
خدا به بندگانش چيزى بهتر از عقل نبخشيده است ، زيرا خوابيدن عاقل از شب بيدارى جاهل و در منزل بودن عاقل از مسافرت جاهل ( به سوى حج و جهاد ) بهتر است ، و خدا هيچ پيغمبر و رسولى را جز براى تكميل عقل مبعوث نساخته ( تا عقلش را كامل نكند مبعوث نسازد ) و عقل او برتر از عقول تمام امتش خواهد بود ، و آنچه پيغمبر در خاطر دارد ، بر تلاش تلاشگران ترجيح دارد ، و تا بندهاى واجبات را به عقل خود در نيابد آنها را انجام نداده است . همه عابدان در فضيلت به پاى عاقل نرسند . عقلا همان
هامش
( 1 ) . همان ، ج 1 ، ص 251 .
( 2 ) . سورهء زمر ، آيهء 9 .
( 3 ) . اصول كافى ، با ترجمه سيد جواد مصطفوى ، ج 1 ، ص 14 ، ح 11 .