كودن و هوشمند در آن يكسان هستند . حكما اين معناى عقل را در كتاب برهان مورد استفاده قرار مىدهند و مقصودشان از آن ، نيرويى است كه نفس به وسيله آن بدون قياس و فكر و به صورت فطرى به مقدمات بديهى دست مىيابد و به علوم آغازين مىرسد .
معناى دوم
معناى دوم « اصطلاح متكلمان است كه مىگويند : عقل اين را اثبات و آن را نفى مىكند و مقصود ايشان ، معانى ضرورى نزد همگان يا بيشتر مردم مىباشد ؛ مانند اين كه عدد دو ، دو برابر عدد يك است . »
بررسى شرح « كتاب العقل و الجهل » نشان مىدهد كه ملّا صدرا هيچ يك از روايات اين كتاب را مصداق معناى اول و دوم نشمرده است .
معناى سوم
معناى سوم ، عقلى است كه در كتب اخلاق به كار مىرود و مقصود از آن ، بخشى از نفس است كه به سبب مواظبت بر اعتقاد ، به تدريج و در طول تجربه ، حاصل مىشود و به وسيله آن به قضايايى دست مىيابيم كه با آن ، اعمالى كه بايد انجام يا ترك شود ، استنباط مىگردد .
الف . ملّا صدرا حديث سوم را به معناى سوم عقل دانسته است . « 1 »
متن حديث :
عن بعض أصحابنا رفعه إلى أبى عبداللَّه عليه السلام قال : قلت له : ما العقل ؟ قال : « ما عُبِد به الرحمن و اكتُسِب به الجنان » . قال : قلت : فالذى كان فى معاوية ؟
فقال : تلك النَكْراء ، تلك الشَيْطَنة و هى شبيهة بالعقل و ليست بالعقل ؛
شخصى از امام ششم عليه السلام پرسيد : عقل چيست ؟ فرمود : « چيزى است كه به وسيله آن ، خدا پرستش شود و بهشت به دست آيد » . آن شخص گويد : گفتم :
پس آنچه معاويه داشت چه بود ؟ فرمود : آن نيرنگ است . آن شيطنت است . آن
هامش
( 1 ) . شرح اصول الكافى ، ج 1 ، ص 225 و 228 و 229 .