وابستگىهاى عالَم مادّه رهيدهاند در همان آغاز تولّد ، درك كردهاند كه عقل آنها در عالم اجسام تصرّف مىكند » . « 1 »
از ديدگاه شارح ، هرگز محال نيست كه وجودى حتى در آغاز تولّد ، دانشورى كامل و وارستهاى عارف باشد ؛ همان گونه كه امامان عليهم السلام چنين بودهاند . « 2 » بر پايه اين ارزيابى ، روشن است كه آن كس كه عقل وى در شكم مادر به او اعطا مىشود ، در رتبهاى پايينتر از اوّلى است ؛ چرا كه مدّت زمان كمترى را با عقل به سر برده و ادراك را كمتر تمرين كرده است .
البتّه اين را نيز بيفزاييم كه از نگاه شارح ، اين سه مرحله و سه زمان كه در اين حديث بدانها اشارت رفته است ، مراحل اصلى و كلّى تعلّق عقل به وجود انسانىاند ؛ امّا در ميان اين سه مرحله ، درجات گونهگونِ فراوانى هست كه هر يك با ديگرى ، در شدّت و ضعف ادراك ، تفاوت دارد « 3 » . « 4 »
11 . تفاوت عاقل و عالم و عابد
در ميان احاديث كتاب عقل الكافى ، رواياتى به چشم مىآيد كه در آنها امامان عليهم السلام جايگاه عاقلان را بسيار و الا و بالا شمردهاند و بر رتبه عابدان ، برترى فراوان دادهاند .
در حديثى آمده است كه : « آن گاه كه از كسى ستايشى شنيديد ، [ زود داورى نكنيد ؛ بلكه ] به عقل وى درنگريد ؛ زيرا پاداش وى به اندازه عقل اوست » . « 5 » در برخى از احاديث نيز آمده است : « كه خواب عاقل ، برتر از شبْ زندهدارى جاهل است » . « 6 »
اكنون جاى اين پرسش هست كه راز اين همه والايى جايگاه عقل و عاقل و برترى عاقلان بر عابدان ، در چيست ؟
از نگاه ملا صالح مازندرانى ، عقلْ ، اساس عبادتها و ريشه و پايه آنهاست . « 7 » به
هامش
( 1 ) . همان جا .
( 2 ) . همان جا .
( 3 ) . همان جا .
( 4 ) . آنچه گذشت ، گزيدهء سخنان درازْ دامن شارح در اين صفحات بود .
( 5 ) . الكافى ، ج 1 ، ص 12 .
( 6 ) . همان ، ج 1 ، ص 13 .
( 7 ) . شرح اصول الكافى ، ج 1 ، ص 84 .