3 . افزايش مراتب عقل
گفتيم كه از نگاه شارح ، نفس ناطقه انسانى ، از آن رو كه با عالم ملكوت ارتباط دارد ، عقل ناميده مىشود و باز آورديم كه وى اين نفس ناطقه را داراى شش مرحله دانسته بود . اكنون بيفزاييم كه از نگاه وى ، افزايش مراتب عقل را به دو گونه مى توان تحليل كرد . امام صادق عليه السلام فرموده : « بالعمل استُخرجَ غور الحكمة و بالحكمة استُخرج غور العقل و بحسن السياسة يكون الأدب الصالح ؛ با عقل ، به ژرفاى حكمت مىرسند و با حكمت ژرفاى عقل را مىتوان فرا چنگ آورد و با نيك تدبيرى ، ادب شايسته به دست مىآيد » « 1 » از نگاه وى ، اين سخن امام عليه السلام را مىتوان بر يكىاز اين دو معنا حمل كرد :
يك . بگوييم كه عقل در راه حركت از عالم فرودين به سوى جهان ملكوت و توحيد ، منازل فراوان دارد و در هر منزلى ، او را نورى است و بصيرتى . آن اندازه كه عقل در هر منزلْ نورانيت كسب مىكند ، زمينه را براى گام نهادن او به منازل والاتر فراهم مىسازد . به سخن ژرفتر ، هر كمالى كه عقل در هر يك از اين منازل به دست مىآورد ، راه را براى آن هموار مىسازد كه استعداد عقل انسانى ، از قوّه به فعل تبديل شود و به منزلى بالاتر و كمالى عالىتر دست يابد . بدين سان است كه غور و ژرفاى هر منزل ، در گرو رسيدن به غور و ژرفا و كمال منزل پيشين است . « 2 »
دو . اين حديث را ناظر به مراتب ششگانه عقل بدانيم ، كه پيش از اين گذشت ، اگر چنين باشد ، آن گاه كه عقل در رتبه عقل هيولايى قرار دارد ، با به دست آوردنِ دانشهاى ابتدايى از راه به كارگيرى حواسّ ظاهرى و باطنى خود ، به مرتبه عقل بالملكه مىرسد و به همين ترتيب ، با به دست آوردن كمالات بيشتر ، از هر مرتبه به مرتبه بالاتر ارتقا مىيابد .
از نگاه شارح ، آنچه در هنگام افزايش مراتب عقل رخ مىدهد ، آن است كه عقل كه داراى دو قوّه نظرى و عملى است ، از يك سو به وسيله قوّه نظرى ، علوم و كمالات را
هامش
( 1 ) . الكافى ، ج 1 ، ص 28 .
( 2 ) . شرح اصول الكافى ، ج 1 ، ص 329 .