رويكرد شارح را گونهاى جعل اصطلاح ناميد .
نكتهء مهمّى كه گفتنى است ، آن كه وى تنها دربارهء حديث جنود ، احتمال ارادهء معناى دوم را آورده است ؛ ولى در همهء احاديث ديگر ، عقل را جز به معناى نفس ناطقه ، به كار نبرده است .
2 . مراتب عقل
چنانكه گفتيم ، ملا صالح مازندرانى براى هر يك از دو عقل ، مراتبى را به نمايش نهاده است ؛ امّا در اين ميان ، مراتب عقل به معناى نخست ، از سوى شارح بسيار روشنتر مطرح شده است و هر مرتبه ، نامى و حالتى يافته است . وى در جايگاه بازشناسى عقل به معناى نخست ( يعنى همان نفس ناطقه ) ، چنين مىنويسد :
و له مراتب متفاوتة و حالات مختلفة فى القوة و الضعف و هى ستّة : أوّلها :
حالة الإستعداد الصِرف للكمالات . و ثانيها : حالةٌ بها يشاهد الأوّليّات . و ثالثها : حالة بها يشاهد النظريّات من مرآت الأوّليّات . و رابعها : حالة بها يشاهد تلك النظريات بعد زوالها من هذه المرآة واختزانها من غير كسب جديد ، و هذه الحالة حالةُ علم اليقين و هى حالةٌ بها يشاهد الصُوَر العلميّة و المطالب اليقينيّة فى ذاته . و خامسها : حالة عين اليقين ، و هى حالة [ بها ] يشاهد تلك الصُوَر و المطالب فى ذات المفيض . و سادسها : حالة حقّ اليقين و هى حالة بها يتّصل بالمفيض اتّصالًا معنوياً و تلاقى به تلاقياً روحانياً ، و هذه الحالة هى أعظم الحالات البشريّة « 1 » . « 2 »
عقل مراتب و حالاتى گونهگون - از نظر شدّت و ضعف - دارد . عقل شش مرتبه دارد :
1 . مرتبهاى كه در آن ، تنها آمادگى محض براى دريافت كمالات را دارد .
هامش
( 1 ) . همان ، ج 1 ، ص 66 .
( 2 ) . آنچه شارح چونان مراتب عقل آورده است ، عيناً همان مراتبى است كه حكيمان براى عقل مىآورند . براى نمونه ، سنجشى ميان آنچه شارح آورده با ديدگاه قاضى عضد الدين ايجى در المواقف ، اين نكته را آشكارا بر مىنمايد . پس از اين ، در اين باره بيشتر سخن خواهيم گفت . ( ر . ك : المواقف ، ج 2 ص 83 . و نيز كشف المراد فى شرح تجريد الاعتقاد ، ص 340 ) .