بسيار از انسانها ، رفتارها ، وقايع ، مكتبها و دانشها دارد كه هر كه بيشتر با آن آشنا گردد ، از آن بيشتر آموزد و اندوزد . ضرورت آگاهى از تاريخ در فهم روايات ، غير قابل انكار است كه گاه مشكلات فهم را بر طرف كرده و مراد واقعى را مىفهماند .
شارح ، به تاريخ و اهميت آن در فهم روايات توجه لازم را مبذول داشته است . او به مناسبت بررسى از معناى زهد ، به بررسى احوال انبياى الهى در اين زمينه به اختصار و اشاره مىپردازد ؛ چرا كه معتقد است ثمرهء مطالعهء تاريخ زهد است . « 1 » و در بررسى از معناى دعا و ضرورت آن ، آداب انبياى مرسلين و حكايات نقل شده از ايشان را در اهتمام به آن مؤيد مىآورد . « 2 » و در جاى ديگر مىگويد :
پس به زندگى انبيا و اوصيا و اوليا و صلحاى پيشين نگاه كن و قطعاً اخبار پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نيز به تو رسيده است كه قوتش جو بود و از آن سير نمىشد و حلوايش خرما بود و لباسش خشن و هيزمش شاخهء خرما بن بود . « 3 »
شارح معناى جيفة را در عبارت « و طعامها الجيفة » بنا بر يك احتمال ، همان حيوان غير مذكىّ مىداند كه در جاهليت آن را مىخوردند و قرآن حرام نمود . « 4 » يا در تأييد اين معنا كه دورى كردن از اهل هوى و بدعت تا زمانى كه توبه نكرده و به حق باز نگشتهاند ، لازم است ، به ماجراى كعب بن مالك و اصحاب او اشاره مىكند كه از غزوهء تبوك تخلف كردند و رسول خدا صلى الله عليه و آله امر به دورى و فاصله گرفتن از ايشان به مدت پنجاه روز كردند . « 5 »
از آنجا كه تجربه ، در اثر گذر زمان و تكرار حاصل مىشود ، به نظر رسيد يك نمونه از مواردى را كه شارح ، با تكيهء بر تجربه ، تأييد و تبيين كرده است ، در ادامهء بحث از توجه به تاريخ آورده شود . ملّا صالح در شرح « و لا أكملتك إلا فيمن احبّ » از حديث اول كتاب عقل و جهل ، مىگويد :
اما براى كسب بنده در آن ( عقل ) نيز مدخلى است . . . و تجربه نيز گواه بر اين موضوع است ؛ چون كسى كه در سايهء دانش اندوزى و طهارت نفس و صرف نيروى علمى و عملى در تحصيل علوم و اعمال و اخلاق مرضيه رشد كند ، نور عقل و روشنى جان او افزون شود . . . . « 6 »
هامش
( 1 ) . شرح اصول كافى ، ج 1 ، ص 228 .
( 2 ) . همان ، ج 1 ، ص 280 .
( 3 ) . همان ، ج 1 ، ص 224 .
( 4 ) . همان ، ج 2 ، ص 293 .
( 5 ) . همان ، ج 1 ، ص 243 .
( 6 ) . همان ، ج 1 ، ص 71 .