پيدايش زمينههاى اجتماعى و فرهنگى توسعه
آخرين ويژگى روزگار كلينى را بايد به طور خلاصه « باز بودن » آن دانست . يعنى از نظر اجتماعى و فرهنگى در زادگاه خود او و نيز در قم و عاصمه جهان اسلام ، مدينة السلام ، بغداد ، سعهء صدر كافى و شرايط كاملًا مساعد براى ابراز عقيده و انديشه وجود داشته است و با توجه به چنين شرايطى بوده كه كلينى به فكر تدوين موسوعه حديثى بزرگ خويش و اظهار ديگر انديشههاى خود افتاده است . به زودى توضيحات بيشترى در مورد سه شهر ياد شده ، خواهيم آورد .
روزگار زيست كلينى يا دورهء غيبت صغرا را بايد از يك نظر ، دورانى سازنده دانست . از اين رو كه شيعه در اين دوره خود را بازيافت ، فلسفه غيبت امام دوازدهم عليه السلام خويش را به درستى فهميد و براى يك دورهء طولانىتر خود را آماده كرد تا بتواند در غياب حجت حق ، امام منتظر ، وظايف سنگين خود را به درستى انجام دهد .
در اين ميان دو نكته را نبايد از ياد برد : يكى سختى روزگار غيبت صغرا كه به راستى عصر حيرت ناميده شده بود ، و ديگرى خدمات برجسته عالمان بزرگوار شيعه در آن روزگار دشوار غيبت صغرا و مدتى پس از آن ، در خصوص تشريح فلسفهء غيبت و بررسى مسائل گوناگون مربوط به آن ، كه اين مهم را مىتوان در آثار مربوط به آن دوره به درستى مشاهده كرد . « 1 »
رى ، قم و بغداد در عصر كلينى
پس از آشنايى با دشوارىهاى عصر غيبت صغرا و روزگار كلينى كه عمدتاً مربوط به مذهب وى ، مسائل اعتقادى و مبانى مكتب تشيع مىشده است ، اكنون نوبت به بازگويى آسانىها و زمينههاى مساعدى مىرسد كه اندكى پيشتر به آن اشاره شد . اين زمينهها مربوط به سه شهر رى ، قم و بغداد بوده است .
هامش
( 1 ) . از قبيل كمال الدين صدوق ، الغيبة شيخ طوسى كه اندكى بعدتر نگاشته شده است ، الامامية والتبصرة من الحيرة ، على بن بابويه والد صدوق ، غيبت نعمانى از محمد بن ابراهيم بن جعفر كاتب و . . . .