محدثان و دانشمندان شيعه در اين شهر گرد آيند و به رشد علوم اسلامى يارى رسانند . « 1 »
ثالثاً مدرسه قم را نبايد مدرسهء بستهاى پنداشت كه جز انديشههاى ناب تشيع ، هيچ فكر مخالفى در آن مطرح نمىشده است ، آن هم به اين دليل كه برخى راويانى كه از ضعيفان نقل حديث مىكردهاند ، از اين شهر اخراج شدهاند ؛ زيرا همان روات ، چندى در اين مدرسه اقامت گزيده و حرفهاى خود را بر زبان آوردهاند و سپس متوليان حوزهء قم بنابر وظيفه خود ، با اين اقدام مبادرت به پيرايش احاديث شيعه ، از احاديث ضعاف كردهاند . به علاوه ، اسطوانهاى از مدرسه قم و جهان تشيع ، چونان مرحوم شيخ صدوق رحمه الله بخش بزرگى از عمر خويش را صرف سفرهاى فراوان و فراگيرى و فرادهى علمى كرده و در كمال حريت و دور از هر تعصبى با صاحبان انديشه ، از فرق مختلف و دانشيان آن روزگار عمرش را سپرى كرده است . « 2 »
به هر رو ، مدرسهء قم ، در تكوين شخصيت كلينى و يارىگرى ايشان براى سامان دهى به ميراثهاى گرانبهاى علمىاش ، نقش مهمى داشته است . ليكن متأسفانه از چند و چون اين امر و يا ميزان حضور او در اين مدرسه ، اطلاعى در دست نيست .
سرانجام ، در خصوص « بغداد » ، كه شعله حيات كلينى در آنجا به خاموشى گراييده است ، يادآورى چند نكته سودمند است :
1 . سلطه تركها به مركز خلافت و دربار عباسى ، موجب سلب اراده از خليفه ، هرج و مرج ، فساد مالى و اخلاقى و حاكميت برخى زنان دربار ، بر امور شده بود . اين امر پيامدهاى ناخوشايندى به همراه داشته ؛ از جمله حكومت مركزى دچار ضعف بسيار گرديده ، در نتيجه حكومتهاى محلى متعددى در جاى جاى كشور پهناور اسلامى ، به قدرت رسيده بودند . « 3 »
2 . بغداد از فضاى باز فكرى فوق العادهاى برخوردار بوده و حقيقتاً مىتوانسته
هامش
( 1 ) . همان .
( 2 ) . ر . ك : به مقدمه ارزشمند كتاب الهداية صدوق رحمه الله ، ص 138 - 164 ، تحقيق و نشر مؤسسة الامام الهادى عليه السلام ، قم ، چاپ اول ، 1418 ق .
( 3 ) . ر . ك : السيد عبدالرزاق الحسينى ، العراق قديماً وحديثاً ، ص 21 ، دارالكتب ، بيروت ، چاپ پنجم 1393 ق .