مركز فرهنگى جهان اسلام و شهر بين الملل و بين المذاهب اسلامى به شمار رود . « 1 »
3 . به گواهى مورخان ، بغداد ، در نتيجه همان فضاى فكرى بازى كه داشته ، اين امكان را يافته كه كانون علوم گوناگون اسلامى شده ، خدمت بسيار بزرگى به فرهنگ اسلامى و بشرى نمايد . « 2 »
4 . مذاهب گوناگون اسلامى در بغداد حضور چشمگير و فعال داشتهاند و در اين مورد نيز مشكل جدى و عمدهاى پيش نيامده با يكديگر هم زيستى داشتهاند . « 3 »
5 . علماى مذاهب مختلف از جمله شيعه ، در مقياس گستردهاى بدين شهر رو آورده ، در آن ساكن شدند و آن را كانون فعاليتهاى علمى خود كردند . اين حضور در قرن سوم هجرى جلوهء ويژهاى داشته است . « 4 »
6 . حضور چهار نايب خاص امام زمان عليه السلام در دوره غيبت صغرا ، در اين شهر نيز ، مىتوانسته نشان از اهميت آن داشته باشد . « 5 »
با توجه به اهميت بالاى بغداد ، كلينى حضور خود را در آنجا ضرورى مىديده و چنانكه قبلًا ملاحظه گرديد ، اين حضور گسترده ، از چشم رجاليان دور نمانده است ؛ گر چه برخى هم مانند خطيب بغدادى ، بنا به هر دليلى ، از آن يادى نكرده است .
عقلگرايى كلينى در حوزهء عقايد
اين تعبيرى بسيار زيباست كه در اسلام ، حوزه عقايد ، قُرق گاه عقل است ؛ « 6 » بر خلاف مسيحيت كه ورود عقل را به اين قلمرو ممنوع كرده است ! مرحوم كلينى نيز
هامش
( 1 ) . همان ، ص 34 و بعد ؛ نيز عزية الاطرقچى ، الحياة الاجتماعية في بغداد ، ص 121 و بعد ، مطبعة جامعة بغداد ، چاپ اول ، 1982 ق .
( 2 ) . ر . ك : الدكتور جليل كمال الدين ، بغداد مركز العلم والثقافة العالمية فى القرون الوسطى ، المكتبة العالمية ، بغداد ، 1404 ق .
( 3 ) . ر . ك : الدكتور فهمى سعد ، العامة فى بغداد ، فصلهاى هفتم و هشتم كتاب ، دار المنتخب العربى ، بيروت ، چاپ اول ، 1413 ق .
( 4 ) . ر . ك : پيشين ، ص 352 و بعد ؛ نيز بغداد مركز العلم والثقافة العالمية فى القرون الوسطى .
( 5 ) . السيد محمد الصدر ، تاريخ الغيبه الصغرى ، ص 422 و 458 - 460 ، مكتبة الامام اميرالمؤمنين عليه السلام ، اصفهان ، 1403 ق .
( 6 ) . مطهرى ، مرتضى ، انسان كامل ، ص 153 ، انتشارات صدرا ، تهران ، چاپ سوم ، 1368 ش .