وجود نهاده و باليدهاند . در حقيقت فقه شيعه و نيز دانش اصول فقه ، به شكل بسيار جدى و منظم در عصر ائمه شيعه و با هدايت و خواست آنها ، پى ريزى شده به ثمردهى رسيده است . اسناد تاريخى در اين مورد به اندازهاى محكم و موثق است كه جاى كمترين ترديد و انكارى باقى نمىگذارند . « 1 »
يادآورى اين نكته لازم است كه صاحب سخن پيش گفته ، خود در جايى بدين سخن معترف شده كه در عصر امام عسكرى عليه السلام باب اجتهاد ، توسط خود آن بزرگوار گشوده شده است :
نمونههاى بسيار كمى كه از موارد جوابهاى فقهى آن حضرت در دست است ، مكرر ديده مىشود كه ايشان از جواب دقيق نسبت به مورد ، طفره رفته و به بيان كبراى كلى حكم فقهى پرداختهاند . . . از نظر شكلى نيز جوابات ايشان بسيارى اوقات به عبارت ان شاء اللَّه ختم مىشد كه بيشتر به آن پاسخها صورت فتوا مىداد . . . انسان وقتى به تاريخ امامت از آغاز دورهء حضرت عسكرى عليه السلام تا پايان دورهء غيبت صغرا از دور نظر مىافكند ، به خوبى مىبيند كه چگونه اين دوره به صورت يك مرحلهء آمادهسازى و انتقالى براى تغييرات بعدى بوده است . دورهاى كه طى آن ، جامعهء شيعه آماده و پرورش داده مىشد تا مشكلات و مسائل عقيدتى و فقهى خود را بدون نياز به مراجعه به امام حاضر حل كند . « 2 »
اين سخن با سخنان قبلى كه « جامعهء شيعه را تا پايان قرن سوم از هرگونه خردورزى و اجتهاد تهى مىدانست » تا حدودى تهافت دارد .
حاصل اين بخش از سخن اين شد كه شيعه در قرون نخستين اسلامى كاملًا اهل تعقل بوده و حضور امامان عليهم السلام نيز مانعى بر سر راه اين مسئله نبوده يا خردگرايى ، بىحرمتى به ساحت مقدس ايشان به شمار نمىرفته است . در حقيقت ، در روزگارى كه عصر شكوفايى علوم اسلامى و صف آرايى مكاتب فقهى و كلامى به شمار
هامش
( 1 ) . به عنوان نمونه ، ر . ك : الفاضل القائينى ، على ، علم الاصول تاريخاً وتطوراً ، مكتب الاعلام الاسلامى ، قم ؛ نيز گرجى ، ابوالقاسم ، تاريخ فقه و فقها ، سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انسانى دانشگاهها ، تهران .
( 2 ) . مكتب در فرايند تكامل ، ص 98 و 99 .