مىرفته ، شيعه نمىتوانسته حرفهاى خود را نزند و گرنه در آن عصر پرحادثه به كلى از ميان رفته بود . پس يك ويژگى ديگر روزگار كلينى ، خردگرايى عالمان و بزرگان شيعه در آن عصر در تداوم دوران ائمه عليهم السلام بوده است . يادآورى اين امر ضرورى است كه در آينده توضيحى در مورد احاديثى كه از رأى و نظر نهى كردهاند ، خواهد آمد تا هر سوء تفاهمى از ميان برود .
اوضاع سياسى عصر كلينى
از زمان متوكل عباسى و عصر امام هادى عليه السلام شيعه از رهگذر سختگيرىها و تعرضهاى دولت ، دچار مشكلات فراوانى شد . ليكن ائمه عليهم السلام شيعه با تمهيدات و سياستهاى ويژهاى ، به مقابله برخاسته و به رغم تمام مشكلات ، موفق به حفظ و هدايت شيعه در آن روزگار سخت گرديدند . خفقان شديد و ستمهاى بى اندازهء بنى عباس ، منجر به غيبت امام عصر عليه السلام بنا به خواست و اراده الهى شد . در عصر غيبت صغرا نيز روند ستمگرىها پى گرفته شد . اما به موازات آن به خاطر فساد مالى ، اخلاقى و سياسى دربار عباسى و مركز خلافت يعنى بغداد ، « 1 » مجال رشد نسبى شيعه و تشكيل دولتهاى محلى شيعى به ويژه در ايران فراهم آمد و از اين رهگذر ، تا حدود زيادى اوضاع به سود شيعه رقم خورد . « 2 »
گر چه اسنادى در دست نيست تا بتوان به نقش آل بويه در گسترش فرهنگ شيعى ، يا ميزان ارتباط ميان عالمى چون كلينى و آنها و در نتيجه بهرهگيرى وى از يارىها و امكانات آنان ، پى برد ، ليكن مىتوان اجمالًا مدعى شد كه اگر مساعدتهاى آل بويه نبود و دانشمندان شيعه دست كم از آزادى عمل برخوردار نمىبودند ، عادتاً انجام چنان كارهاى بزرگ علمى مقدور نمىشد . « 3 »
هامش
( 1 ) . ر . ك : الكلينى والكافى ، ص 223 و بعد ؛ مسعودى ، مروج الذهب ، ج 4 ، ص 294 ، دارالاندلس ، بيروت ، بىتا .
( 2 ) . همان ، ص 238 و بعد .
( 3 ) . جوئل ل . كرمر ، احياى فرهنگى در عهد آل بويه ، ص 78 - 83 ، ترجمه محمد سعيد حنايى كاشانى ، مركز نشر دانشگاهى ، تهران ، چاپ اول ، 1375 ش .