در شيعه و جعل حديث در اهل سنت تفاوت چندى موجود است « 1 » . نكته ديگر آنكه :
نسبت به حديث شيعه ، احاديث ساختگى تنها بخشى از عوامل اختلاف حديث را تشكيل مىدهد و به طورى كه در دورهء دوم گذشت ، بخشى از عوامل اختلاف حديث در شيعه ، مربوط به صدور احاديث تقيهآميز و راه يافتن آن در بين احاديث صحيح مىباشد . حال بايد گفت : يكى از انگيزههاى كلينى در تأليف كافى كثرت روايات متعارض در آن دوره بوده است . كلينى گرچه خود در اين زمينه به قدر كافى بحث نكرده است ، اما با نقل نامه دوست و مريد خود در واقع به اصل اين حقيقت اشاره دارد آنجا كه مىنويسد : « نوشتهاى كه فهم رخى از امور بر تو مشكل شده است به طورى كه نمىتوانى حقيقت آن را دريابى چرا كه در مورد آن امور روايات مختلفى وجود دارد و تو مىدانى كه اختلاف روايت خود ، اسباب و علل مختلفى دارد . علاوه بر آن نوشته بودى كه در دسترس تو كسى وجود ندارد كه به دانش او ( در مسئله اختلاف روايت ) اعتماد ورزى و با وى به مذاكره علمى و بررسى حديث نشينى » . « 2 »
چنانكه دنبالهء مطلب نشان مىدهد ، كلينى پس از اشاره به واقعيت اختلاف حديث ، به ذكر معيارهاى خود در تميز روايات صحيح از غيرصحيح مىپردازد كه عبارت از عرضهء حديث به كتاب خدا ، مقابلهء حديث با فتاواى عامه و بالاخره چنگ زدن به حديث اجماعى مىباشد . اما در عين حال تصريح مىكند كه به كارگيرى اين
هامش
( 1 ) . تا آنجا كه مقايسه حديث شيعه و حديث اهل سنت نشان مىدهد با توجه به عدم نگارش و تدوين حديث درقرن اول هجرى و آزادى بى رويه آن در قرن دوم ، بسيارى از موارد جعل و تحريف به حديث رسول خدا صلى الله عليه و آله راه يافت به طورى كه احاديث اهل سنت به صورت مبدئى به تضاد و اختلاف دچار گرديد . اما نسبت به حديث شيعه ، تا آنجا كه به عهد صادقين عليهم السلام مربوط مىگردد ، اين احاديث در شرايط استتار و تقيه صادر گرديد و در پنهانى مورد تدوين و نشر قرار گرفت . چنانكه قرائن اين مطلب به طور مفصل در دوره دوم از نظر گذشت . اما در عين حال پس از رفع شرايط استتار ، نشر علنى حديث و بالاخره هجوم غلات به حريم مذهب ، موارد فراوانى از جعل و تحريف به روايات شيعه راه يافت و همين مطلب موجب گرديد تا حقايق زيادى در مسائل مذهبى بر شيعيان مشتبه گردد . در اين مورد علاوه بر مطالب دورههاى دوم و سوم اين تحقيق بنگريد به : كتاب آقاى بهبودى ، معرفة الحديث ، ص 41 الى 45 و نيز همان مؤلف ، صحيح الكافى ، مقدمه عربى ، ص 5 - 11 .
( 2 ) . كلينى ، الكافى ، ج 1 ، ص 8 .