عنه بعضه قراءةً و بعضه اجازةً » . « 1 » به همين ترتيب شيخ طوسى در مشيخههايى كه بر تهذيب و استبصار نوشته است در يكى از سندهاى خود متذكر مىشود كه : « من روايات كافى را به توسط احمد بن عبدون معروف به ابن حاشر ، از شاگردان كلينى يعنى احمد بن ابى رافع و ابوالحسين عبدالكريم بن عبداللَّه بن نصر بزاز ، روايت مىكنم و آنان به سال 327 هجرى در بغداد ، باب كوفه ، درب سلسله ( بازار زنجير ) موفق شدند همه آثار و احاديث كلينى را سماعاً و اجازةً از وى دريافت نمايند » . « 2 » و بالاخره محمد بن ابراهيم نعمانى كه به قولى كاتب كلينى بوده است قسمتى از كتاب كافى را با سماع و قرائت و قسمتى ديگر را با مناوله و اجازه ، روايت مىنمايد . و لذا در كتاب غيبت خود - كه فصلى از كتاب حجت كافى را در بردارد - هفده نوبت « اخبرنا محمد بن يعقوب » مىگويد و سى نوبت : « حدّثنا محمد بن يعقوب « 3 » » و اين خود معرف تفاوت نحوه تحمل حديث مىباشد . اما به همان ميزان كه كتاب كلينى در حيات مؤلف آن ناشناخته و غريب مىنمود ، اين كتاب پس از وفات مصنف دانشمند آن ، به تدريج موقعيت ارزندهاى در جوامع علمى پيدا كرد و به سرعت مورد استنساخ و مقابله قرار گرفت و در طول زمان از سوى دانشمندان شروح متعددى بر آن نوشته گرديد « 4 » و به طورى كه در اجازات علماى شيعه به يكديگر آمده است ، اين جامع مذهبى در هر عصر و زمان به عنوان يك مرجع علمى ، در حوزهها محل مراجعه قرار گرفت به گونهاى كه مىتوان قائل به تواتر تاريخى كتاب از عصر مؤلف تاكنون گرديد « 5 » .
هامش
( 1 ) . زرارى ، ابوغالب ، رسالهء معروف ، ص 177 .
( 2 ) . شيخ طوسى ، تهذيب الاحكام ، ج 10 ص 29 ( مشيخه ) ، استبصار ج 4 ص 302 .
( 3 ) . بهبودى ، محمد باقر ، كيهان فرهنگى ، سال سوم شماره 11 .
( 4 ) . بنگريد به زندگى نامه كلينى ، الكافى ج 1 ص 30 كه در آن از 12 شرح و 21 حاشيه و تعليق بر كتاب كافى نام بردهشده است .
( 5 ) . از همين جا مىتوان نتيجه گرفت تشكيك بعضى از نويسندگان در مورد صحت انتساب پارهاى از قسمتهاى كتاب كافى به كلينى پايه و وجهى ندارد . به عنوان مثال محمد ابوزهره در كتاب « الامام الصادق » با استفاده از گفتار برخى از بزرگان ، عدم صحت انتساب « روضه كافى » را به كلينى به عنوان يك نظر ، نقل كرده است در صورتى كه اولًا مقايسه اسناد روايات « روضه » با بخشهاى اصول و فروع كاملًا از وحدت سبك اجزاى كتاب كافى و اشتراك مشايخ كلينى پرده برمى دارد . ثانياً نجاشى و شيخ طوسى كه هر كدام با يك يا دو واسطه كتاب كافى را از مؤلف آن روايت كردهاند ، در ترجمه اين دانشمند همه جا از روضه كافى به عنوان يكى از قسمتهاى كافى ياد كردهاند در اين مورد بنگريد به رجال نجاشى ، به رقم 1026 ، شيخ طوسى ، فهرست ، به رقم 591 .