از زوال شمس - يعنى پيش از ظهر - ديده شود ، آن روز اول ماه است ، بنابر اقوى . و هرگاه بعد از زوال يا در وقت زوال ديده شود ، آن روز آخر ماه است و روز بعد از آن اول ماه است .
مسألهء دويم : همچنان كه ثابت مىشود هلال به شهادت دادن دو نفر عادل ، همچنين ثابت مىشود به شهادت دادن بر شهادت ، بنابر اقوى ؛ به اين نحو كه دو شاهد عادل يا بيشتر ، شهادت بدهند كه دو نفر عادل شهادت دادند كه هلال را ديديم .
و ليكن شرط است در ثبوت هلال كه هر يك از دو شاهد فرع ، شهادت بدهند كه از دو نفر اول شنيدهايم .
و همچنين ثابت مىشود هلال به شهادت دادن دو عادل به حصول شياعى كه مفيد علم است .
مسألهء سيم : هرگاه يك شاهد عادل شهادت بدهد كه من هلال شعبان را در شب دوشنبه - مثلا - ديدم و يكى ديگر شهادت بدهد كه من هلال رمضان را در شب چهارشنبه ديدم ، پس در اين صورت بعضى از اصحاب احتمال دادهاند كه ثابت شود كه روز چهارشنبه اول ماه رمضان است « 1 » ، به جهت اينكه معناى قول شاهد اول نيز آن است كه چهارشنبه اول ماه رمضان است . و حق آن است كه ثابت نمىشود .
مسألهء چهارم : هرگاه دو شاهد شهادت بدهند بر ديدن هلال ، امّا قول آنها مخالف باشد در مكان هلال ، به اين نحو كه يكى بگويد - مثلا - در شمال خورشيد بود و ديگرى بگويد در جنوب آن بود ، يا در استقامت و انحراف هلال ، يا در سمت نور هلال ، در اين صورت شهادت هر يك ، هيچ قبول نمىشود ، بلكه شهادت هر دو ردّ مىشود . و هرگاه شاهدى ديگر در اين صورت ضمّ شود كه قول آن با يكى از دو شاهد اول موافق باشد ، شهادت اين دو قبول مىشود .
هامش
( 1 ) . عاملى در مدارك الأحكام 6 : 170 ، آن را محتمل دانسته است .