و چون اين معلوم شد ، بدان كه اصحاب تصريح كردهاند كه از جماعت مذكوره ، زن و غير مكلّف كه طفل و مجنون باشد هرگاه به نماز جمعه حاضر بشوند ، بر ايشان واجب نمىشود و نماز هم به ايشان منعقد نمىشود ؛ يعنى هيچ يك از ايشان محسوب از عدد نمىشود . اما غير طفل و ديوانه و زن از جماعت مذكوره هرگاه متحمل مشقت شوند و به نماز جمعه حاضر شوند ، بعد از حضور ، نماز جمعه بر ايشان واجب خواهد بود و نماز به ايشان منعقد خواهد شد ؛ يعنى هر يك از ايشان محسوب خواهد شد در عددى كه معتبر است در انعقاد نماز جمعه .
و از آن چه مذكور شد ظاهر شد كه مراد از واجب شدن بعد از حضور ، وجوب عينى است بنابر قول به وجوب عينى ، و وجوب تخييرى است بنابر قول به وجوب تخيير . اما در معنا ، انعقاد جمعه به جماعت مذكوره و محسوب شدن ايشان از عدد ، فرقى ميانهء دو قول ظاهر نمىشود .
و بدان كه نماز جمعه هم چنان كه بر اهل شهر واجب است ، بر اهل دهها و صحرانشينان نيز با تحقق شرايط واجب است .
فصل چهارم : در بيان احكامى كه متعلّق به نماز جمعه است
و در آن چند مسأله است :
مسألهء اول : كسى كه نماز جمعه بر او واجب باشد
، حرام است بر او كه در روز جمعه بعد از زوال و پيش از نماز جمعه سفر كند . و كسى كه نماز جمعه را واجب عينى نداند ، سفر كردن بر او حرام نيست . و ظاهر آن است كه حرمت سفر در صورتى است كه در آن موضع نماز جمعه بشود و هرگاه نماز جمعه نشود ، حرمت سفر راهى ندارد . و نيز حرمت در صورتى است كه سفر واجب نباشد يا مضطر به سفر كردن نباشد ، پس اگر سفر واجب باشد مثل سفر حج و به جهت حركت قافله و رفقا در وقت زوال ، لا بد باشد كه در آن وقت از بلد بيرون رود ، در اين صورت سفر كردن او در آن وقت حرام نخواهد بود . و همچنين هر سفرى كه در آن وقت ضرور شود و لا بد و