امام است در وقتى برسد كه حمد را نتواند خواند ، در ركعت دوم كه ركعت چهارم امام است البتّه بخواند ؛ كه اگر در هيچ يك از دو ركعت اول حمد نخواند و امام نيز نخواند ، نماز او بىفاتحه خواهد بود ، پس صحيح نخواهد بود ، اما هرگاه « 1 » امام فاتحه را بخواند خواندن آن بر مأموم واجب نخواهد بود ، بلكه مستحب خواهد بود . و در دو ركعت آخر كه از امام مفارقت مىكند و خود به جا مىآورد ، مخيّر است كه خواهد حمد بخواند يا تسبيحات اربع را بخواند ، و افضل تسبيحات است .
و بعضى « 2 » گفتهاند كه : اگر امام در دو ركعت آخر كه دو ركعت اول مأموم بود حمد را نخوانده باشد ، واجب است كه مأموم در دو ركعت آخر حمد را بخواند كه نماز او بىفاتحه نباشد . و اين قول ضعيف است ؛ زيرا كه فاتحه كه در نماز لازم است ، آن است كه در دو ركعت اول باشد نه در دو ركعت آخر .
مسألهء پنجم : اگر كسى در عقب پيش نمازى نماز كند
كه اقتدا به او جايز نباشد - خواه مخالف مذهب باشد و خواه موافق مذهب باشد - بايد البتّه قرائت كند ؛ زيرا كه در اين صورت به انفراد نماز خواهد كرد ، پس قرائت بر او لازم است . و اگر محل تقيه و خوف باشد ، بايد در نهايت آهستگى و اگر چه به مثل حديث نفس باشد ، باز قرائت را به جا آورد . و در اينجا قرائت حمد تنها كافى است هرگاه مجال خواندن سوره نباشد . « 3 »
مسألهء ششم : واجب است بر مأموم كه متابعت امام كند در افعال واجبه
، يعنى هيچ يك از افعال را پيش از امام به جا نياورد ، بلكه هر يك از افعال را بعد از امام به جا
هامش
( 1 ) . اظهر و اقوى آن است كه اگر امام هم در ركعت آخر فاتحه را بخواند ، باز بر مأمومى كه در دو ركعت آخر برسد واجب است خواندن فاتحه و حكم آن حكم صورتى است كه امام فاتحه نخوانده باشد . ( احمد )
( 2 ) . الاستبصار 1 : 438 ، ذيل ح 5 .
( 3 ) . هرگاه در اين صورت متمكن از خواندن تمام حمد هم نشود ، ظاهر آن است كه بعد بايد نماز را اعاده كند . ( احمد )