مثلا هم چنانى كه معلوم شد ، هرگاه صبحى و ظهرى و عصرى فوت شده باشد ، پس اگر ابتدا كند به صبح و بعد از آن به ظهر و بعد از آن به عصر ، بايد نوبت دوم ، ابتدا به ظهر كند و ختم به صبح و در نوبت سيم ، ابتدا به عصر كند و ختم به ظهر . و همچنين است حكم در ساير فروض .
و ضابطه در طريق دوم ، يعنى طريق اخصر آن است كه در اعداد نماز فوت شده احتمالاتى كه ممكن است كه بر آن ترتيب واقع شوند گرفته شود و آن نمازها را به قدرى مكرر كند كه بر همهء آن احتمالات منطبق شود . پس بر فرض فوت ظهر و عصر چون احتمالات بيش از دو نيست ، هرگاه عصرى در ميانهء دو ظهرى يا ظهرى در ميانهء دو عصرى به جا آورد كه يك مرتبه ظهر مقدم بر عصر و يك مرتبه عصر مقدم بر ظهر شود ، دو احتمال به عمل آمده خواهد بود .
و بر فرض فوت ظهر و عصر و مغرب ، احتمالات ممكنه در ترتيب ، شش است كه حاصل مىشود از ضرب عدد نمازها كه سه باشد ، در احتمالات سابق كه دو باشد . و اين در جميع فروض كلى است ، يعنى در هر فرضى احتمالات ممكنهء آن حاصل مىشود از ضرب عدد آن نمازها در احتمالاتى كه در فرض سابق است كه به يك عدد كمتر است از اين فرض . و اين شش احتمال از ترتيب كه هر احتمالى در روزى ممكن است ، به اين طريق است : در روز اول : ظهر و عصر و مغرب ؛ روز دوم : عصر و مغرب و ظهر ؛ روز سيم : مغرب و ظهر و عصر ؛ روز چهارم : عصر و ظهر و مغرب ؛ روز پنجم : ظهر و مغرب و عصر ؛ روز ششم : مغرب و عصر و ظهر .
و هرگاه بر وجهى كه در طريق اخصر مذكور شد ، نمازها گذارده شود ، بر هر احتمال از احتمالات ششگانه كه ترك شده ، اداى واجب كه مراعات ترتيب است در قضا به عمل آمده خواهد بود و ذمّت مصلّى برى شده خواهد بود .
و همچنين است حكم ، در ساير فروض ؛ يعنى هرگاه با سه نماز ، صبحى فوت شود ، احتمالات ممكنه بيست و چهار است كه حاصل شود از ضرب چهار در احتمالات سابقه كه شش باشد . و چون به نحو مذكور در طريق اخصر عمل شود ، آن
تحفه رضويه ( فارسى ) — صفحة 463
مساهمون: ملا محمد مهدي النراقي
ص٤٦٣