فعل كثير و امثال آن ، ظاهر آن است كه نمازى كه كرده باطل نشود ، بلكه آن نماز صحيح است و بايد اگر فعل منافى كه به هم رسيده حدث باشد ، وضو بسازد و همين آن جزء را به جا آورد و اعادهء نماز لازم نيست . و فرقى نيست كه آن چه فراموش شده سجده باشد يا تشهّد اول باشد يا تشهّد آخر باشد يا صلوات بر محمّد و آل او .
مسألهء پنجم : اگر سجده ، فراموش شده باشد
و پيش از گذشتن محل آن ، به خاطرش آيد كه ترك شده و برگردد كه آن را تلافى كند و وقتى كه بنشيند كه آن را به جا آورد ، از براى او شك به هم رسد كه آيا سجدهء ديگر را هم كرده يا نه ، واجب است كه در آن وقت ، هر دو سجده را به جا آورد . و همچنين است حكم ، اگر در وقت نشستن يقين كند كه سجدهء ديگر را هم نكرده است .
مسألهء ششم : اگر كسى فراموش كند تسليم را
، هر وقت كه به يادش آيد بنشيند و آن را به جا آورد ؛ خواه فعل منافى نماز را به عمل آورده باشد يا به عمل نياورده باشد .
و عمل آوردن فعل منافى ، باعث بطلان نمازى كه كرده نيست ؛ هم چنان كه از كلام بعضى « 1 » معلوم مىشود . و اگر بعد از تشهّد آخر و پيش از سلام دادن ، حدثى صادر شود از روى سهو ، نماز باطل نمىشود ، بلكه نمازش صحيح است . و اگر پيش از تشهّد آخر سهوا حدث صادر شود ، بنابر مشهور و اقوى نماز باطل مىشود .
مسألهء هفتم : هرگاه امام و مأموم ، هر دو متّفق شوند در فراموش كردن فعلى
كه آن فراموشى موجب تدارك آن فعل يا موجب تدارك با سجدهء سهو هر دو باشد ، بر هر يك واجب است كه تدارك با سجدهء سهو به عمل آورند . و تدارك و به جا آوردن فعلى كه فراموش شده فرقى نيست ميان تداركى كه عبارت است از به جا آوردن فعل منسى در اثناى نماز ، بعد از برگشتن به جهت ياد آمدن پيش از تجاوز محل آن ، و ميان تداركى كه عبارت است از قضا كردن بعد از فارغ شدن از نماز به جهت گذشتن از محل آن ، هم چنان كه در يك سجده و تشهّد و صلوات هرگاه ترك شدن آنها وقتى به
هامش
( 1 ) . ذكرى الشيعة 4 : 50 ؛ الحدائق الناضرة 9 : 131 .