واجب است جواب آن را بگويد مشغول چيزى از اذكار واجبه باشد ، نماز او باطل شود ، و الّا فلا .
و چون كه جواب سلام واجب فورى است و بعد از سلام بىفاصله بايد رد آن شود ؛ لهذا بعد از سلام اگر جواب نگويد و بىفاصله مشغول ذكرى واجب شود ، نماز او باطل مىشود « 1 » و اگر به قدر جواب دادن سلام ساكت باشد و بعد از آن مشغول ذكر واجب شود ، نمازش صحيح است .
سوم : از مبطلات نماز ، گرديدن از قبله است
، و تفصيل اين مسأله آن است كه ، التفات و گرديدن از قبله يا از روى عمد است يا از روى سهو ، پس اگر انحراف از قبله از روى عمد باشد ، پس اگر انحراف به حد تفاحش رسيده باشد ، يعنى عرفا آن را انحراف فاحش گويند نماز باطل است ، و اعادهء آن در وقت و قضاى آن در خارج وقت لازم است . و شكى نيست كه تفاحش عرفى حاصل مىشود به منحرف شدن جميع بدن از قبله ، به يكى از دو جانب ، خواه به حد استدبار باشد ، يعنى پشت كردن به قبله برسد يا نه ، خواه به حد مشرق و مغرب برسد يا نه . و همچنين حاصل مىشود به منحرف شدن روى تنها ، از قبله هرگاه به حدّ استدبار برسد و اگر چه بدن در برابر قبله باشد . و اگر انحراف به روى تنها به حدّ استدبار نرسد ، مشهور آن است كه باعث بطلان نيست .
و اين حكم باطلاقه مشكل است ؛ زيرا كه ظاهر آن است كه در بعضى صور ،
هامش
( 1 ) . بدان كه آن چه در نظر حقير راجح است آن است كه هرگاه مصلى ترك رد سلام كند ، پس اگر بعد از سلام كردن به قدرى ساكت باشد كه اگر ديگر ساكت مىبود توالى در قرائت بر طرف مىشد ، نماز آن صحيح است . و اگر هيچ ساكت نشود ، نماز او باطل است ؛ خواه مشغول ذكر واجب باشد يا سنّت . و هرگاه به مجرد سلام كردن جواب نگويد ، بلكه مشغول قرائت باشد ، و ليكن بعد از فاصله جواب بگويد ، پس اگر فاصله به قدرى باشد كه در عرف بگويند دير جواب گفته و وقت جواب گذشته بود ، نماز آن باطل است ، و الا فلا . و ظاهر آن است كه به مجرد ساكت شدن به قدر جواب سلام و بعد مشغول ذكر شدن ، باعث صحت نماز نشود . بلكه بايد اين قدرى ساكت شود كه وقت جواب سلام عرفا بگذرد يا هرگاه ديگر سكوت كند ، توالى قرائت بر طرف شود . ( احمد )