باشد ، جايز است « 1 » كه نماز شب را در نصف اول شب [ اتيان ] بكند و آن را بر وقت مقرر مقدّم دارد ، اما قضا كردن آن افضل است از تقديم .
و هرگاه كسى چهار ركعت از نماز شب به جا آورده باشد كه صبح صادق طالع شود - بنابر اقوى - نماز شب را تمام مىكند ، آنگاه مشغول نماز صبح مىشود .
و مخفى نماند كه بعضى « 2 » از اصحاب تصريح كردهاند كه مراد از شب كه بعد از نصف آن ، وقت نماز شب است ، شب شرعى است كه از اول وقت شام است تا طلوع صبح صادق ؛ نه شب نجومى كه از غروب آفتاب است تا طلوع آن ، و اين قول بعيد نيست . و به هر تقدير ، معرفت نصف شب به چند امر مىتواند شد :
اول : به آلات ساعت ، بعد از آن كه مقدار بين غروب آفتاب و طلوع صبح يا آفتاب ، از تقاويم معلوم شده باشد .
دوم : از بعضى ستارهها ، به تجربهء اوقات طلوع و غروب و رسيدن به نصف النهار و محاذى قبله و غير ذلك . و شبخيزان كه مترصّد اوقات عباداتاند « 3 » و مواظب بر ملاحظهء آفتاب و ماه و ستارگاناند ، امورى چند از احوال و اوضاع كواكب بر ايشان ظاهر مىشود كه هر وقت از اوقات شب را كه خواهند بشناسند ، مىشناسند .
سيم : به گرديدن فرقدين در دور جدى ؛ زيرا كه فرقدين در بيست و چهار ساعت يك مرتبه بر دور جدى مىگردد . پس اگر در اول شب مثلا در جانب راست جدى محاذى آن باشد ، بعد از شش ساعت در بالاى جدى محاذى آن مىشود و بعد از شش
هامش
( 1 ) . ظاهر و راجح هم چنان كه خود « طاب ثراه » در « معتمد » اختيار فرمودهاند آن است كه بدون سفر و غلبهء خواب و عذرى ديگر مىتواند كه نماز شب را از نصف شب مقدم دارد و اگر چه افضل ، تأخير از نصف شب است . به هر صورت قضا در روز ، افضل از تقديم است و همچنين اقوى آن است كه بعد از طلوع صبح هم مىتواند نماز شب را به جا آورد اگر چه چهار ركعت آن را [ اتيان ] نكرده باشد ، اما به شرطى كه اين را عادت خود قرار ندهد . ( احمد )
( 2 ) . رياض المسائل 2 : 197 .
( 3 ) . در نسخهء « ب » : « عبادتاند » .