« اگر كسى ديدهء تبصّر و اعتبار بگشايد و گرد سراى عالم برآيد ؛ از مفتتح آن ، كه عالم روحانيات است ، تا منتهى آن كه عالم جسمانياتست ، همه را يك سلسلهء مشبّك و منتظم مىبيند . بعضى در بعضى فرو رفته و هر يك به ديگرى مرتبط ، چنان كه پندارى يك خانه است . و بر اصحاب بصيرت ناقده مخفى نيست كه مثل اين ارتباط و التيام ، جز به وحدت صانع صورت انتظام نپذيرد . چنان كه از ملاحظهء صنايع متعدّده ، متبصّر تيزهوش را اين معنى منكشف گردد كه در حقيقت موجد همه يكى است . چه نزد محقّقان اهل دانش و بينش مقرّر است كه مؤثر حقيقى در همهء اشياء ، جز واحد احد نيست ؛ ليكن به واسطهء اينكه مصوّر ، صورتى مختلف است ، بسى منافرت و مناكرت در ميان مصنوعات ايشان ظاهر مىگردد و از ملاحظهء اين معنى و امثال آن ، متفطّن هوشمند را معلوم مىگردد كه اين چنين وحدت و انتظام كه در اجزاى عالم واقع است ، جز به وحدت صانع آن نمىتواند بود ، چنان كه مضمون آيهء شريفه
« لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا »
، « 9 » آنست كه اگر مىبود در آسمان و زمين چند خدا ، هرآينه آسمان و زمين فاسد مىشدند و امر آنها مختلّ مىشد . »
[ صفت دوّم ]
آنست كه جناب الهى « مركب » نيست . بدان كه مركّب آنست كه از چند چيز فراهم آمده باشد و مركّب بر دو قسم است :
هامش
اواخر طبع شده است . تأليفات گرانبهايى دارد و از آنهاست « شواكل الحور فى شرح هياكل النور » ، و از آن در سال 872 هجرت ، در تبريز در عمارت مظفريه كه از آثار جهانشاه است ، فارغ شده و نيز از تأليفات اوست رسالهء لطيفهء « حقيقة الانسان و الروح الجوال فى العوالم » كه داراى نكات ارزندهاى مىباشد . اين رساله در مصر بسال 1366 قمرى چاپ شده است و محمد زاهد كوثرى بر آن مقدمهاى نوشته و « دوان » را بر وزن « شداد » ضبط كرده است كه نام جائى است در كازرون ، نزديك شيراز ، و در جاى ديگر بر وزن « هوان » ضبط كردهاند . كوثرى تاريخ وفات ملا جلال را در سال 908 هجرى صحيح دانسته و تواريخ ديگر را از اغلاط شمرده است .
( 9 ) . سوره انبياء 21 / 22 .