بىصانع و مدبّر باشد ؛ زيرا كه هر عاقل مىداند كه هر فعلى يك فاعلى مىخواهد ، همچنان كه هرگاه خانهاى ببيند حكم مىكند كه البتّه آن را بنّائى ساخته است ، و هرگاه جامهاى ببيند حكم مىكند آن را خياطى دوخته است . همچنين هر عاقلى كه در مخلوقات مذكوره تأمّل كند مىداند كه آنها خالقى دارند « 2 » و خالق آنها مثل آنها نيست ، بلكه هر يك از ذرّات عالم از حيوان و جماد و نبات دليلى است قاطع و برهانى است ساطع بر اثبات صانع - جلّ شأنه - و نعم ما قيل :
هر گياهى كه از زمين رويد * وحده لا شريك له گويد
و از اين جهت است كه اكثر اوقات كه ارباب ملل و نحل ، از ائمّهء راشدين - صلوات الله عليهم اجمعين - طلب دليل بر اثبات صانع مىنمودند ، ايشان از وجود مخلوقى از مخلوقات خدا اقامهء دليل از براى آنها مىكردند و آنها قبول مىنمودند ؛ همچنانكه در اصول كافى « 3 » مذكور است كه :
« عبد الله ديصانى « 4 » به خدمت با رفعت حضرت امام جعفر صادق ( ع ) آمد و از آن حضرت طلب دليل بر وجود صانع عالم نمود . در آن وقت طفلى در خدمت امام بود و تخممرغى در دست داشت .
هامش
( 2 ) . اين دليل كه بر اكثر مردم كافى و حتى اگر كسى سواد و معلوماتى هم نداشته باشد آن را مىفهمد ، عبارت از شعور به سببيّت است ؛ زيرا بديهى است كه انسان به بنائى كه نگاه مىكند و در نفس و وجدان خود ، از خودش سؤال مىكند كه آيا اين بنا به خودى خود ، بدون بنا كنندهاى ، بنا شده است . در جواب خواهد گفت : نه اين بنا به خودى خود هرگز بنا نشده است ، بلكه آن را بنّائى بنا كرده است . شعور و فهم فطرى ذاتى او را وادار مىكند كه بگويد : اين بنا بدون ايجادكننده پيدا نشده است . و همچنين اگر به ساير موجودات از بزرگ و كوچك ، از آسمان و زمين نگاه كند همين حكم را خواهد كرد . اين همان شعور به سببيّت است كه انسان با فطرت خود مىفهمد كه هر موجودى را خالقى است كه آن را بوجود آورده است ، پس اين عالم را خالقى خلق كرده است . و لذا در آيات شريفهء قرآنى به اين دليل مكرّر اشاره شد ؛ از جمله مىفرمايد :وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ. [ لقمان 31 / 25 ]
( 3 ) . « اصول كافى » ، ج 1 ، ص 80 ، ط تهران ، مطبعهء حيدرى ، طبع آخوندى .
( 4 ) . از طبيعيين عصر امام صادق - عليه السلام - بوده كه در آن عصر طغيان كرده بودند و ديصانى بالاخره اسلام آورده است .