اشياء و انس به خدا و ساير صفات حميده هم ملتذّ مىشوند ، و همچنين جمعى با وجود اينكه مبتلا به آلام جسمانى مىباشند از « جوع » يا « امراض » و « اوجاع » و غير اينها ، به آلام روحانيّه هم مبتلا مىباشند ؛ از قبيل : جهل و جحد و حسد و غير اينها .
و در اينجا شبههاى وارد مىآيد : كه ما مىبينيم كه اكثر مردم به امورى كه شما آنها را آلام روحانيّه مىدانيد مبتلا هستند و مع ذلك از آنها متأذّى نمىشوند و ادراك هيچ المى نمىكنند . مثل : جهل بسيط و جهل مركّب و رياء و تلبيس و حسد و كينه كه اكثر مردم به آن مبتلااند و مع ذلك ادراك هيچ المى نمىكنند .
جواب اين شبهه آنست كه ايشان چون منغمرند در علايق جسمانيّه و منهمكاند در غواسق بدنيّه ، و اعمال دنيويّه بر ايشان احاطه نموده و اشتغال متكثّره ايشان را فرو گرفته ، لهذا نفوس ايشان از صفاى اصلى خود خارج شده و از ملايمات و مناسبات خود غافل گرديده و تجرّد او به مادّيت مبدّل شده ؛ لهذا از آن امور مذكوره
هامش
« ما بالعرض » را در مكان ما بالذات اخذ كردهاند چون لذت حاصل نمىشود مگر با ادراك ، و لذات حسّيه هم تمام نمىشود مگر با ادراكات حسّيه و ادراك حسّى خصوصا ادراك لمسى حاصل نمىشود مگر با انفعال آلت از ورود ضدّ و وقتى كه كيفيت وارده استقرار يافت انفعال حاصل نمىشود و شعور حاصل نمىگردد و لذّت لمسيّه و غيره حاصل نمىشود مگر در موقع تبدّل حال غير طبيعى و به همين جهت گمان كردهاند كه نفس لذّت عبارت از آن انفعال است . و اين ظن باطل است ، زيرا انسان گاه از صورتهاى حسنه و زيبا لذت مىبرد كه هيچ علم بوجود آنها نداشت تا مشتاق ديدار آنها گردد و گفته شود كه با نظر به آنها ضرر اشتياق ديدار آنها را از خود دفع مىكند و الم فراق و هجران را با ديدن آنها از خود دور مىسازد . و همچنين مسألهء علميهاى را انسان درك مىكند ، بدون اينكه قبلا در پى طلب آن بوده باشد ، و در تحصيل آن در رنج و تعب بسر برده باشد . مثل اينكه در منحل شدن شبهات مشكله است كه انسان در حل آنها در رنج و زحمت و مشقّت بوده و در تحصيل آنها به تعب و رنج فكرى روزگار گذرانيده تا گفته شود كه استلذاذ به جهت زوال اذيت و آزار فكرى مىباشد كه بعد از حل آن شبهات حاصل مىشود بلكه بدون سابقهء رنج و ألم بدون طلب تحصيل آن مسألهء علميه به مجرد علم رسانيدن به آن لذّت به انسان رخ مىدهد .
و امثال اين قبيل موارد زياد است كه بدون الم و رنج سابق لذت حاصل مىشود ، پس ادّعاى مذكور درست نيست . و راجع به حقيقت لذت و ألم رجوع شود به « اسفار » ، ج 4 ، ص 117 - 118 ، طبع حروفى ايران ؛ و به « انوار نعمانيه » و تعليقات اين جانب ، ج 3 ، ص 115 - 118 ، ط تبريز .