متأذّى نمىشوند و با وجود آنكه آنها آلام ذاتيهاند از براى آنها متنبّه نمىشوند . امّا بعد از مفارقت آنها از ابدان و قطع علاقه ايشان از اشغال و امور جسمانيّه ، كمال تألّم از براى آنها حاصل خواهد شد ، به نحوى كه ما فوق نخواهد داشت . و چگونه چنين نباشد ، و حال اينكه جمعى كه در اين عالم فى الجمله صفائى از براى نفوس ايشان بهم رسيده باشد از جهل و اخلاق ذميمه نهايت تأذّى و تألّم را دارند ، به نحوى كه هر يك از اخلاق ذميمه در نفوس ايشان مانند مار عظيمى است كه بر ايشان مسلّط باشد و هر ساعت زهر خود را بر ايشان بريزد . پس معلوم است كه هر كسى را بعد از خرابى بدن و قطع علاقه نفس او بالكليّه از اين خانه و رو آوردن به وطن ، حال او به چه نحو خواهد بود ، هرگاه ملكات ردّيه و صفات ذميمه را كسب كرده باشد . « 4 »
و از آنچه ذكر كرديم ، دليل بر ثبوت معاد روحانى ثابت شد ، زيرا كه هرگاه علم و صفات حسنه ، احداث ملكات فاضله در نفس نكند ؛ و جهل و هر يك از صفات قبيحه ، احداث ملكات موذيه نكند در آن عالم ، پيش از خلق اجساد و بعد از آن ، لذّات و آلام از براى نفس نخواهد بود .
و امّا دليل بر معاد جسمانى قائم است ، هم از « شرع » و هم از « عقل » :
امّا از « شرع » : آيات كثيرهء قرآنيّه و احاديث متواتره نبويّه ، و كثرت آيات و اخبار بحدّى است كه هر كسى از عوام شنيده است و احتياج به ذكر ندارد و ثبوت آن از جانب شارع رسيده و از ضروريّات دين مبين است . و هر كس اقرار به آن
هامش
( 4 ) . خصوصا نظر به تجسم أعمال و افعال و اعتقادات و صفات و ملكات انسانى كه فى الجمله ثابت و محقّق است و اگر تجسّم در تمامى آنها بطور قطع و يقين ثابت نشود ، ولى در اينكه در اكثر آنها تجسّم ثابت و محقّق مىباشد شك و شبهه نيست و احتياجى به خارج كردن بعض آيات و اخبار را از ظواهر آنها نداريم اگر حقيقت غيبت كردن به ما كشف شود خوردن گوشت مردهء برادر مؤمن است كه آيهء شريفه تصريح بر آن فرموده ، نه اينكه تشبيه است .
هر عمل خيرى كه از انسان صادر مىشود انسان آن را در صورت زيبائى به حسب حقيقت عمل و واقع آن در برزخ خواهد يافت و در قبر با آن مأنوس خواهد شد . و هر عمل شرّى كه از انسان صادر بشود آن را در صورت قبيحه وحشتناكى خواهد ديد و او را در قبرش اذيت خواهد كرد . سخنچينى عقرب مىشود كه او را مىزند و سعايت افعى است كه او را مىگزد و خوردن مال يتيم ظلما آتش است در بطن خورنده ، و همين طور تمامى اعمال و افعال حسنه و اعتقادات صحيحه را ، در