و سرّ ظاهر شدن معجزهء كاذبه آنست كه بر مردم ظاهر شود كه او در دعوى خود كاذبست ؛ يعنى : جناب احديّت اين خارق عادت را به ظهور مىآورد كه كسى شك در عدم نبوّت آن مدّعى كاذب نكند . و از اين قبيل امور بسيار از « مسيلمه » سر زد تا جماعتى كه تصديق او را كرده بودند همگى رجوع كردند .
و فرق ميان « معجزه » و « سحر » و « شعبده » آنست كه سحر و شعبده از امور عاديه است مگر اينكه سبب آن بر اكثر مردم مخفى است ، به خلاف معجزه كه از امور عاديه نيست و مطلقا سببى از براى آن نيست .
و توضيح كلام در اين مقام آنست كه امور عاديه كه عادت الله جارى شده است كه بشود ، دو قسم است :
يكى آنكه سبب او ظاهر باشد و اين قسم يا اينست كه از اسباب ارضيّه حاصل شود ، مثل : تأثير بعضى از غذاها و دواها و انسان شدن نطفه و غير اينها از امورى كه به اسباب ارضيه بهم مىرسد ؛ و يا اين است كه از اسباب سماويّه حاصل مىشود ، مثل : حرارتى كه از آفتاب حاصل مىشود و برودتى كه از بعضى كواكب بهم مىرسد ؛ و يا از تركيب اسباب ارضيّه و سماويّه هر دو با هم حاصل مىشود ، مثل : تأثيرى كه حاصل مىشود از دوائى كه در وضعى خاص از اوضاع فلكيّه خورده شود ، يا تأثير دعائى كه در وضع خاص نوشته شود يا خوانده شود . و مجموع اين سه نوع كه مذكور شد از اموريست كه عادت اللّه جارى شده است كه بشود و اسباب آنها هم بر اكثر مردم ظاهر است .
قسم دوم آنست كه از امور عاديه است كه اسباب ارضيّه يا سماويّه يا هر دو با هم دارد ، امّا اسباب آنها بر اكثر مردم مخفى است ، مثل : سحر و شعبده و طلسمات و نيز نجات . « 12 » و چونكه اينها سببى دارند ، تعليم و تعلّم در آنها مىباشد ،
هامش
( 12 ) . « نيرنج » به كسر اول بر وزن « بيرنج » به معنى مكر و حيله و سحر و افسون و طلسم و جادوئى باشد . و بعضى گويند نيرنج معرب نيرنگ است .
نيرنگ با « كاف » فارسى بر وزن و معناى نيرنج است كه سحر و ساحرى و افسون و افسونگرى و طلسم و مكر و حيله و فسون و هيولاى هر چيز را گويند ، و آنچه مرتبهء اوّل نقاشان با