مروج آن بودند و به آن تظاهر مىكردند حكومت آنان را بطور كلى ردّ نمىكردند و لكن از آمدن به ايران هم خوددارى مىكرد تا مبتلا به بعضى از خلافكاريهاى آنها و احيانا ظلمهاى آنها نشود و لذا اقامت در نجف اشرف را ترجيح داده و فرمود برضاى خدا راضى هستم كه در جوار قبر مطهر امير المؤمنين و ساير ائمه معصومين عليهم السلام بمانم و از دور ناظر اوضاع كشور باشم . علت ديگر اقامت آن مرحوم در عتبات عاليات و نيامدن به كشور ايران احساس وظيفهاى است كه نسبت به حفظ حوزه علميه نجف اشرف داشته است . و لذا احياءگر و مجدّد آن را بايد مقدس اردبيلى دانست . حوزه بزرگ نجف از شهرت جهانى برخوردار بوده و دشمنان اسلام و تشيع روى آن حساب باز كرده بودند . اگر رو به ضعف مىرفت ضرر و خسارت جبران ناپذيرى براى شيعه داشت از اين جهت محقق اردبيلى با اقامت خود در نجف اشرف و تشكيل حوزه درس و جمع طلاب و دانشمندان از اضمحلال آن جلوگيرى كردند . وقتى اين قسمت را مىنوشتم بذهنم آمد كه به كتاب ارزشمند خدمات متقابل اسلام و ايران استاد و متفكر نامى شهيد مطهرى قدّس سرّه مراجعه كنم شايد مطلب تازهاى استفاده كنم بعد از مطالعه به همين نكته در آنجا برخوردم و لذا عين گفتار ايشان را مىآورم :
امتناع مقدس اردبيلى از آمدن به ايران سبب شد كه حوزه نجف به عنوان مركزى ديگر در مقابل حوزه اصفهان احياء شود همچنانكه امتناع شهيد ثانى و پسرش شيخ حسن صاحب معالم و دختر زادهاش سيد محمد صاحب مدارك از مهاجرت از جبل عامل به ايران سبب شد كه حوزه شامات و جبل عامل همچنان ادامه يابد و منقرض نشود . صاحب معالم و صاحب مدارك براى اينكه دچار محظور و رودربايستى براى توقف در ايران نشوند از زيارت حضرت رضا عليه السلام كه سخت به آن مشتاق بودند صرفنظر كردند . « 1 »
هامش
( 1 ) . خدمات متقابل اسلام و ايران ، ص 493 .