حسادت بعضى حسودان سرچشمه گرفته باشد ؛ و يا در اثر مخالفت و دسيسه بعضى از مذاهب منتسب به اسلام مانند متصوفه باشد خصوصا با توجه به اينكه اينان در اردبيل موقعيت و مركزيت داشتهاند و آن شخصيت بزرگ هم اردبيلى بوده است و از اشكالات و رموز كار آنها باخبر بوده است . و لذا در كتاب حديقة الشيعه فصل بزرگى بيش از شصت صفحه از كتابش را به آنها اختصاص داده است ؛ و يا علل گوناگون دست بدست هم دادهاند تا اينكه درخشش اين خورشيد آسمان فقه و فقاهت را كم فروغ كنند و متأسفانه مقدارى هم موفق شدند .
مطلبى كه اينجا لازم است توجه شود اين است كه مقدس اردبيلى قدّس سرّه معتقد بود كه علم و دانش تنها به تحصيل و كتاب و استاد نيست و كثرة تعلم خيلى زياد در آن نقش ندارد بلكه علم و دانش نور است و بايد از جايى ديگر به انسان افاضه شود . طلبهاى كه در راه تحصيل علوم دينى قدم مىگذارد شرط اولش تقوا و اخلاص و توجه به معنويات است از اين جهت شيوه درس خواندن و مطالعه مقدس اردبيلى اينگونه بود كه بعد از آنكه عبادات واجب و مستحب را انجام مىدادند مخصوصا تهجّد و نوافل شب را ، اول سرشب مقدارى مىخوابيدند و مقدارى هم بعد از نوافل به مطالعه مىپرداختند .
در حالى كه هم بحث دانشمند ايشان - كه شايد ملا ميرزا جان باغنوى بودند - بسيارى از اوقات خودشان را صرف مطالعه و تفكّر در مسائل علمى مىكردند ولى محقق اردبيلى بمراتب كمتر مطالعه مىكردند در عين حال وقتى كه براى مباحثه مىآمد بيشتر از هم بحث خودشان مسائل و احكام را مىفهميد و با اين شيوه به مقام بلند علمى رسيد كه زبانزد عام و خاص شد . « 1 »
شاگردان محقّق اردبيلى رحمه اللّه
محقق اردبيلى در تعليم و تربيت شاگرد ، بسيار جدّى عمل مىكردند و لذا عدّهاى از فقها و علماى بنام از دست پروردگان ايشانند مانند دانشمند و محقق بزرگ
هامش
( 1 ) . مصادر گذشته .