شيخ حسن صاحب معالم فرزند شهيد ثانى ، و نيز فقيه نامور سيد محمد صاحب « مدارك الاحكام فى شرح شرايع الاسلام » اين دو فقيه نامدار از جبل عامل به عزم تحصيل علم رهسپار نجف اشرف شدند و بر مرجع وقت مقدس اردبيلى قدّس سرّه وارد شدند و از ايشان درخواست كردند يك درس خصوصى غير از درس معمول حوزههاى علوم دينى براى ايشان بگويد به اين صورت كه اول خود آنها درسها را مطالعه كنند و متون فقهى را بررسى و تحقيق كنند فقط استاد بزرگ نظرات دقيق خودشان را بگويند استاد هم قبول كردند . اين شاگردان جدّى و ممتاز مىرفتند مطالعات لازم را مىكردند بدون آنكه استاد در اطراف آنها بحث بكند فقط نظرات خودشان و ادله را بيان مىكردند ساير طلاب كه در نجف تحصيل مىكردند ، و بسيارى از آنها هم در درس رسمى محقق اردبيلى شركت مىكردند اين روش را مفيد نمىدانستند و حتى تمسخر هم مىكردند مرحوم اردبيلى به آنها مىگفت : زود باشد اين دو شخصيت به جبل عامل برمىگردند و كتابهايى را تصنيف مىكنند و به نجف مىآيد و شما آنها را مطالعه خواهيد كرد . همانطور هم شد بعد از مدتى اقامت در نجف اشرف و تلمّذ در نزد محقق اردبيلى به وطن برگشتند و كتاب معالم و مدارك را تصنيف كردند و نسخههايى از آنها به نجف رسيد در حالى كه هنوز محقق اردبيلى زنده بودند .
شاگردان ديگرشان دو شخصيت بزرگ علمى هستند كه بيشتر اوقات ملازم استاد بودند به نام سيد فيض اللّه تفرشى و شخصيت ديگرى به نام مير علّام ، اين دو نفر موقعيت ممتازى نزد استاد داشتند تا جايى كه گفتهاند موقع ارتحال مرحوم اردبيلى سؤال كردند مرجع بعد از شما كيست ؟ فرمود : در مسائل شرعى از مير علام سؤال كنيد و در مسائل عقلى از سيد فيض اللّه سؤال كنيد . « 1 »
تأليفات محقّق اردبيلى رحمه اللّه
اگر چه تمام تأليفات و كتب ايشان بدست ما نرسيده و مانند آثار علمى بسيارى از
هامش
( 1 ) . روضات الجنات ، ج 1 ، ص 92 - اعيان الشيعه ، ج 3 ، ص 82 و ساير مصادر .