موضوع مجهول مانده است حكم صادره دور از صواب خواهد بود . بنابراين يك فقيه علاوه بر داشتن ملكات قدسيه ، ورزيدگى لازم ذهنى ، تسلط بر علوم مقدماتى ، آشنايى كافى و وافى و وسيع به قرآن ، تسلط لازم به ادوار فقهى و جوامع روايى و تاريخى عامه « 1 » و خاصه بايد در متن اجتماع و زندگى مردم حضور داشته و داراى شم شايستهء اجتماعى و اطلاعات سياسى و مخصوصا اقتصادى بوده و از تحوّلات اجتماعى و معادلات سياسى و حيل استعمارى و جريانات فكرى و انحرافات عقيدتى و . . . بىخبر نباشد . از آنچه تا حال دربارهء محقق اردبيلى گفتيم معلوم شد كه اين عالم بزرگ به تناسب زمان خود بهرهاى وافر از علوم گوناگون داشته است .
او در ورع و تقوا ضرب المثل ، در اصول صاحبنظر ، در فقه نحرير و زبردست ، در تفسير كاركشته و نكتهسنج ، در تسلط به كتب روايى و تاريخى و تفسيرى عامه متتبعى مسلم « 2 » ، در كلام به قوىترين براهين و استدلالات عقلى
هامش
( 1 ) . فقه شيعه حاشيه بر فقه عامه است و ائمه معصومين ( ع ) هركجا كه اشتباهى از آنان ديدهاند در صدد بيان حكم واقعى آن مورد برآمدهاند از اينرو بدون تسلط بر ادوار فقهى عامه و اينكه سخن معصوم در مقابل چه كسى و چه فتوايى در آن روزگار بوده فهم مراد معصوم ( ع ) آسان به نظر نمىرسد . اين سخن محصّل فرمايش آية اللّه العظمى بروجردى است . عين همين سخن در مورد كلام عامه و خاصه هم جارى است .
( 2 ) . محقق اردبيلى را بايد از اين جهت جزو نخبهها شمرد خودش در اول حديقه مىفرمايد :
چون به موجب التزامى كه در اول جزء اول كرده است كه اكثر مسائل امامت را از كتب اهل خلاف نقل نمايد تا حجت باشد از اين چند كتاب كه مشهورترين كتب آن قوم است استخراج بيشتر دلايل و مسائل مىنمايد تا در دنيا و عقبى حجت تواند بود : صحيح مسلم ، صحيح بخارى ، جمع بين الصحيحين ، مشكوة الابرار ، مسند احمد حنبل ، كتاب اخطب الخطباء موفق خوارزمى كه از اكابر علماى اهل سنت است ، كتاب الفصول المهمّه فى معرفة الائمه تصنيف نور الدين على بن محمد بن احمد مالكى ، كتاب كشف الغمّه كه از تصنيفات على بن عيسى اربلى است و اگر چه او از ثقات علماى شيعه است اما آنچه در آن كتاب مستطاب مذكور است مقبول طباع موافق و مخالف است و احياى علوم كه بهترين مصنفات علماى ايشان است و از تفاسير از تفسير استاد ابى اسحق ثعلبى و تفسير كشاف زمخشرى و تفسير نيشابورى و تفسير كبير فخر رازى و اكثر آنچه از كتب شيعه نقل مىكند حديثى است كه مجمع عليه طرفين و متفق عليه فريقين باشد ، مستخرج از كتب اربعه و كتب ابن بابويه و كتب شيخ طوسى و كتاب الكاشف عن اليقين فى مناقب الائمة الطّاهرين .