و دو راهىها روى تحصيل علم و دانش مصالحه نمىكند . از اينرو يك طلبه زمانى به جايى مىرسد و تلاش و ثمرهاش بركت پيدا كرده و در خدمت دين و مكتب و انسانها قرار مىگيرد كه دائم اعتقادش اين باشد كه خداوند با قرار دادن او در خدمت علوم اهل بيت و ارزشهاى بلند الهى و انسانى ، بالاترين عنايت را باور كرده است .
يكى از عوامل مهم پيشرفت و ترقى و تعالى نابغهء ما نيز عشق و شيفتگى او در حد اعلى به تحصيل علوم اهل بيت بوده است به حدى كه وقتى براى زيارت حضرت ابا عبد اللّه عليه السّلام عازم كربلا مىشده در عين حالى كه از كتاب و مطالعه و تفكر در مشكلات علوم غافل نبوده باز در نمازش بين قصر و اتمام جمع مىكرده و مىفرموده : طلب علم واجب و زيارت حضرت ابا عبد اللّه عليه السّلام مستحب است و وقتى مستحب معارض واجب شود احتمال دارد نهى متوجه عمل مستحبى شده و تبديل به حرام شود و سفر را سفر معصيت بگرداند . اين حكايت علاوه بر اينكه در حد اعلايى از شيفتگى او نسبت به تحصيل علم و دانش حكايت مىكند همچنين بيانگر دقت و جامعيت فهم او از معنى تقواست . به نظر نگارنده تحاشى شديد محقق اردبيلى از ورود به دستگاه صفويه - با اينكه خلفاى وقت خصوصا شاه صفوى اصرار تام در آمدنش به اصفهان داشتند ، مىخواست كه او امامت مسجد شاه را كه تازه ساخته شده بود به عهده بگيرد - در همين راستاست .
مقام شامخ فقهى محقق اردبيلى اجلّ از اين است كه نداند ورود به دستگاه حكومتى براى اصلاح حكومت و حفظ آن از اعوجاجات دينى و اجتماعى و ظلم و تعدى و اصلاح مملكت اسلامى و نشر آيين جعفرى از بالاترين وظائف و از واجبات كفايى است لكن چون مشاهده مىفرمود كه بزرگانى چون محقق ثانى ، شيخ بهائى ، ميرداماد و . . . عهدهدار اين كار شدهاند در نتيجه وجوب ساقط گشته است . لذا تحقيق و تأليف و تدريس و تربيت طلاب و توطّن در جوار حضرت مولى الموحدين را بر بازگشت به ايران و ورود به اصفهان ترجيح مىداد
محقق اردبيلى ( فارسى ) — صفحة 636
مساهمون: كنگره بزرگداشت مقدس اردبيلى
ص٦٣٦