است در عين حال برخى از مطالبش نقشى در استنباط و اجتهاد ندارد و فرا گرفتن آنها موجب از دست رفتن عمر است . نامبردگان طبق راهنمايىهاى استاد خود به خواندن آن كتاب پرداختند و مطالبى را كه موجب اتلاف عمر مىدانستند ترك كردند . صاحب حدائق المقربين مرحوم خاتونآبادى بعد از نقل اين سخن مىنويسد : اكنون همان نسخهء شرح عميدى كه آن دو بزرگوار آن را در نزد وى خواندهاند پيش ما موجود است كثيرى از حواشى اين كتاب كه به خط استاد و شاگرد است مشتمل بر غايت تحقيق مىباشد لكن همانطورى كه محقق اردبيلى اظهار داشته در آن مطالبى كه مفيد نبوده هيچ تصرفى نشده است . « 1 »
از اين حركت اصلاحطلبانه دقيقا متوجه مىشويم كه وقتى محقق اردبيلى زعيم و شيخ الطائفهء حوزهء آن روزگار متوجه مىشود كه كتاب درسى متناسب با نيازها و شرائط آن زمان نيست و شايستگى تدريس را ندارد ساكت نمىنشيند بلكه دستبكار شده و با حذف مواضع و مطالب بىفائده ، مانع از اين مىشود كه طلاب در ورطهء جرّ و بحثهاى بيهوده و غير لازم افتاده و ضايع شوند بلكه به اين هم اكتفاء نمىكند و شاگرد نخبه و محقق خود شيخ حسن بن زين الدين را به تأليف كتابى مناسب و شايسته كه بعدا موسوم به معالم گرديد توصيه و ارشاد و راهنمايى مىكند .
3 - تقوا در تقوا
محقق اردبيلى همچنانكه در ميدان علم و تحقيق جزو فرزانگان و تيزبينان است در وادى احتياط و تقوا از تيزبينى و جامعيتى بىبديل برخوردار است . او نه پارسايى كجفهم است تا با احتياط و تقوا هدم دين كند ، و نه پرهيزگارى كوته فكر تا فقط در وادى طهارت و نماز عصاى احتياط به دست گيرد ، و نه محتاطى ناقص فهم كه در مقام احتياط خصوصا در افتاء توجه به تمام جهات و جوانب نكند يا بترسد . او با اينكه ضرب المثل زهد و تقوا است با اين همه در مقام افتاء بويى از
هامش
( 1 ) . حدائق المقربين نقل از روضات الجنّات 2 / 298 .