ترس و دلهره از او به مشام نمىرسد بلكه در صورت لزوم شجاعانه با استدلال و برهان به مخالفت با جمهور و فتاواى مشهوره مىرود و در تاريخ فقه شيعه مشهور به داشتن فتاواى خاص مىگردد به حدى كه از او به عنوان مشكّك در هر مسألهء بديهى تعبير مىشود .
در واقع او در مقام افتاء هم تقواى خود را از دست نداده است . لكن تقواى افتايى به اين نيست كه توجه فقيه فقط به يك جانب خاصى - كه بنظرش مؤيد به مرجحات غير يقينى و غير علمى يا مذهب مشهور است - معطوف شود بلكه به اين است كه فقيه فارغ از هرگونه مرجّحاتى كه حجّت شرعى نيستند هر جانب را كه در اجتهاد و استنباط خود موافق با ادلّه يافت به آن حكم كند ولو احدى از فقها در تاريخ فقه شيعه موافقت با اين حكم نداشته باشد و محقق اردبيلى اينچنين بود به همين جهت با ردّ كثيرى از فتاواى مشهوره ، مذهب فقهيش در ميان مذاهب فقها از وسعت و فسحتى خاص و بىنظير برخوردار است . « 1 »
بلكه شاگردان مبرزش نيز اينچنين بودند . دربارهء صاحب معالم و صاحب مدارك آوردهاند كه بخشى از نظريات اصولى و فقهى مشهور بين متأخرين را ردّ كردند . خوانسارى در روضات در احوال سيد محمد آورده : و لقد حسن و اجاز فى قلّة التصنيف و كثرة التحقيق و ردّ اكثر الاشياء المشهورة بين المتأخرين فى الاصول و الفقه كما فعله خاله الشيخ حسن . « 2 »
4 - جامعيت
يكى از صفات بارز و ممتاز و لازم يك فقيه داشتن هرگونه اطلاعات دخيل در شناخت دقيق موضوعات است . طبعا هر قدر موضوعات بطور دقيق شناخته شوند به همان اندازه حكم واقعى روشنتر و در صورت عكس به همان اندازه كه
هامش
( 1 ) . براى آشنايى به گوشهاى از مبانى فقهى و نمونهاى از فتاواى آن محقق بزرگ به مجله وزين حوزه شماره 53 مراجعه شود .
( 2 ) . روضات الجنات 7 / 46 .