نشان عقبماندگى فاحش آن نظام و غفلت از اصول لازم و ضرورى آموزش است و بدون شك نتيجهاش جز سردرگمى در تحصيل و اتلاف وقت و هدر دادن امكانات و كشتن استعدادها و تضييع نبوغها چيزى ديگر نخواهد بود .
امروزه استعداديابى و شناسايى استعدادهاى درخشان و گذاشتن امكانات خاص علمى و معنوى و مادى در اختيار آنها ، از امتيازات بزرگ مراكز علمى پيشرفته دنياست . كشورهاى صنعتى با شناسايى نبوغهاى بزرگ و با جذب مغزهاى متفكر جهان و با جستجوى سايه به سايه آنها در اقصى نقاط جهان توانستهاند با تفوق و برترى علمى موقعيتهاى كليدى دنيا را فتح كنند . محقق اردبيلى از آن دسته از زعماى حوزه است كه براى استعدادهاى درخشان حساب خاصى باز كرده و بالاترين امكانات حوزه آن زمان را در اختيار آنها گذاشته است . وى از پيشنهادى كه شيخ حسن صاحب معالم و سيد محمد صاحب مدارك در به دو تحصيلشان به وى كردند متوجه استعداد خاص آنها گرديد . ايشان مىخواستند كتابها را خودشان مطالعه بكنند هركجا را كه فهميده بودند و احتياجى به تقرير نبود فقط عبارتش را براى استاد بخوانند تا احيانا اگر نظرى داشته باشد ، بيان كند و هر كجا كه براى آنها نامفهوم و محتاج به بحث و تقرير بود از محضر استاد استفاده كنند . استاد با شمّ دقيق و طبع مستقيم خود به استعداد بالاى آنها واقف و از اين پيشنهاد خوشحال گرديد و بالاترين امكانات حوزه آن زمان را كه وقت مخصوص و درس خصوصى و عنايات خاص زعيم حوزه بود در اختيار آنها گذاشت و درس به همان منوال شروع گرديد و كتابهايى در اصول و منطق و كلام و سائر علوم مثل شرح مختصر عضدى و شرح شمسيه و شرح مطالع و غير اينها با همان روش تدريس گرديد .
در آن زمان جماعتى از شاگردان محقق اردبيلى مشغول خواندن شرح مختصر عضدى در محضر استاد بودند و با اينكه مدت زيادى بود به اين كتاب مشغول بودند لكن مدت زيادى هم لازم بود تا آن را تمام بكنند . آنها وقتى ديدند شيخ حسن و سيد محمد با صرف مطالعه و بدون توضيح و تقرير استاد ، كتاب را
محقق اردبيلى ( فارسى ) — صفحة 628
مساهمون: كنگره بزرگداشت مقدس اردبيلى
ص٦٢٨