بوده و از هر قوم ، قبيله و منطقهاى در خرمن پرفيض وى حضور داشتند ولى او شخصا به اين نكته و حقيقت اجتماعى ، فرهنگى و تاريخى كاملا متوجه بود كه بايد استعدادها پرورده شده و نفوس پرمايه و همتآفرين با بارهاى بيشتر سيراب و اشباع شوند و اصولا نتوان استعدادها را در عين بالقوّهگى مشترك يكى شمرده عكسالعمل و معامله واحد انجام داد .
داستان دو تلميذ بارع وى صاحبان معالم و مدارك نمونه عينى اين روش بوده كه به سبب سعهء قابليت ، شرف طينت ، فراوانى هوش و استعداد به تربيت ويژه آن دو همّت گماشت و كمّا و كيفا در پرورش آنها شيوههاى خارج از معمول و بيرون از نوبت به كار بست او نخست خواسته آنان را درك و سپس با رعايت زمان و شؤون ديگر به تغذيه لازم و در عين حال ضربتى پرداخت . در اين زمينه نوشتهاند :
وقتى سيد محمد و شيخ حسن به حضور مقدس اردبيلى شرفياب شدند گفتند كه ما نمىتوانيم مدت زيادى در نجف اقامت گزينيم و تقاضا داريم بطورى كه ما پيشنهاد مىكنيم ما را از مراتب علمى برخوردار نماييد . اردبيلى مىپرسد :
پيشنهاد شما چيست ؟ پاسخ مىدهند : كتابهاى مورد نظر را خودمان مطالعه كنيم و آنها را در خدمت شما روخوانى نماييم و هر مقدارى را كه فهميديم و نيازى به توضيح و تقرير نداشت مىگذريم و هرچه را نفهميديم از شما توضيح مىخواهيم و استفاده مىكنيم . اردبيلى از هوشمندى آنها تعجب نموده پيشنهادشان را پذيرفت . و از آنها طبق پيشنهاد خود برخى از كتب اصولى ، منطقى و كلامى را انتخاب نمودند و بسرعت تمام همه آنها را نزد وى فرا گرفتند . « 1 »
ابراز خضوع استاد رمز پرورش تلميذ
در مراكز علمى و آموزشى معمولا ميان استاد و شاگرد فاصله ديده مىشود و گاهى در حد فاحش ، در انگيزهاش بسا كه گفته مىشود تا شاگرد گستاخ نشود .
هامش
( 1 ) . الدر المنثور ، ج 2 ، ص 199 - 201 .