فرهنگى انسانى است . و از نوع « كونوا دعاة لنا به غير السنتكم » « 1 » و يا « يذكركم اللّه رؤيته » « 2 » و . . . دورانساز خاموش است . از اينرو در محقق تقدس عين تحقق ، تتبّع و تأصل و نه اينكه نمودى سنتى ، فارغ و پوشالى باشد .
در ابهام ماندن جهت قداست و شيوع نمودى آن آفت قداست محقّق :
همانگونه كه اشارت رفت از يك مقدس هرچند صاحبش محققترين فرد باشد ، جز تصويرى سطحى خلاصه شده در انزوا ، پا زدن به مظاهر دنيوى ، انجام عبادات ، فرايض و غبار و كهنهزدگى در اذهان توده تداعى نمىشود . از اينرو اين لقب چونان آفتى در راستاى شناخت رئاليستى محققان تاريخ دامنگير واقعنگرى گرديده است .
دقيقا همين برداشتههاى سنتى و غلط انگيزه عدم ملاحظه و دقت در روند كارهاى كلى و جزيى ، علمى و عملى و عمومى فرزانه و مدققى همچو ملا احمد اردبيلى بوده است . بدين گمان كه مقدس هرچه باشد و هركه باشد همان مقدس معهود و نهچيز ديگر است ، غفلت از اينكه تقدس انسانى چونان اردبيلى عبارت تجلى يافته جهتدار و تكاملبخش شيوههاى حيات طيّبه مطلوبه است و دقيقا بدين معنى است كه زندگى ايدهآل و آرمانى در دو بعد تن و روان چه معنى دارد و چگونه تجسمى ، و اصولا چگونه مىتوان بر اين بىنهايت مصداق عينى ساخت و اين « صبغة اللّه » چگونه در رفتار ، كردار و گفتار خودنمايى و به آن كمال و معنى مىبخشد تا سمبل بشريت گردد اين معنى از واژه تقدس كجا و معنى متداعى سطحى آن كجا . . . ؟
هامش
( 1 ) . قسمتى از حديث حضرت صادق ( ع ) يعنى : با عمل و نه گفتار مكتب ما را به مردم بيان داريد .
( 2 ) . قسمتى از سخن حضرت عيسى ( ع ) در شناسايى عالم ، يعنى : ديدارش خدا را به يادها اندازد .