اردبيلى در حيات يا پس از مرگ به مقدس لقب يافت ؟
مولانا محقق اردبيلى ظاهرا در حدود نيمهء دوم عمر پربركت خود خصوصا در دهه آخر حيات در اوساط اجتماعى و تودهء مردم نجف اشرف و بيرون آن لقب مقدس يافت و حتما - به مصطلح علماى اصول - به وضع تعيّنى بوده و اين شهرت طبيعى ناشى از واقعيت فيزيكى و فرافيزيكى او و اعمال اعجابانگيز و پارساگونهاش است . چه او خود به دليل كمال زهد و تقوايش نه تنها با چنين القاب ميانه مطلوب نداشت كه سدّ و آفت شخصيت بر وى محسوب مىگشت .
تقدس فاقد جهت يا جهتدار :
بسيارى از تقدسها شايد هدفدار نبوده صرفا نمود تزكيه و تجليه باشند . تقدس عوام از اين قبيل است . ولى تقدس عالمى محقق و فرزانهاى مدقق زبانگويا و چهره اخلاق عملى اوست ، چونان هنرمندى كه هنرش تجلى نوع جهانبينى و پر قلمش لسان برّان و تيزگوى خاموش او مىباشد .
متأسفانه اكثريت به غلط به اين باورند كه پديده تقدس از دارنده خود انسانى مىسازد وجهه همتش عبادت صورى محض ، ذكر ، دعا ، انزوا ، ژوليدگى و بيگانگى از ضرورتهاى زمان است و جز در اين واديها هرگز نمىانديشد ، چنان كه از عارف نيز مشابه همين تصوير بر آنان تداعى ذهنى مىكند . و اين يك تحميل سياسى جوامع بر انسانها بوده است كه كلا به سود دولتمردان و ستيزگران با فرهنگ مطلوب و بشريت و تاريخ تمام مىشود . . .
تقدس محقق قداست هدفدار است :
قداست در قالب علم ، تحقيق و كمال تقدس پويا و مدرسه جامع الاطراف