شدن به وحدة وجود چه معنى دارد و اگر نيست كه خدا مىداند . . . » « 1 » .
صاحب بستان السياحه ( وفات : 1253 ه . ق ) و صاحب طرائق الحقايق ( مقتول : 1349 ه . ق ) با استناد به سخن همدانى اين مطلب را دنبال كردهاند و آن را حربهاى قوى عليه طرفداران صحّت انتساب « حديقة الشيعه » به اردبيلى ، ساختهاند و آقاى منزوى نيز اظهار داشته : « . . .
محقّق اردبيلى كه قائل به وحدت وجود است . . . و قائل به وحدت وجود چنين اعتراضاتى عليه صوفيه نمىكند » « 2 » .
و دكتر عبد الحسين زرين كوب مىنويسد :
« جاى ترديدست كه مطاعن صوفيه در حديقة الشيعه از او باشد و نسبت حديقة الشيعه به او خالى از اشكال نيست . بهعلاوه اينكه خود وى از مشرب حكمت خالى نيست انتساب آن اعتراضات را به وى محل تأمل مىسازد و چنان كه حاجى محمّد جعفر همدانى در « مرآة الحق » تصريح مىكند اينكه خود شيخ در حاشيه الهيات تجريد در ردّ شبهه ابن كمونه متمسّك به نظريه وحدت وجود مىشود و اتمام دليل را موقوف بدان مىداند قبول انتساب آن ردود و اعتراضات را در حق صوفيه به وى مشكل مىكند . » « 3 » .
در « حاشيه اردبيلى بر شرح تجريد » عبارتى يافت شده كه مىتوان آن را دالّ بر وحدت وجود دانست البته اين احتمال هم هست كه حاشيه ايشان با حاشيههاى ديگرى مانند حاشيه شرح تجريد لاهيجى ، اشتباه شده باشد .
هامش
( 1 ) - مرآة الحق ، ص 70 و 71 ، چاپ ارمغان ، سال 1315 شمسى ، تهران .
( 2 ) - پاورقى الذريعة ج 6 / 386 .
( 3 ) - « دنباله جستجو در تصوف ايران » ص 259 .