شدهاند و بعد از آن گروه ديگر پيدا شوند و باز به طريق اول مردى به هم رسد و همان گفت و شنيد ميان من و او واقع شود و همه را به سوى آتش برد و گمان ندارم كه از آنها كسى خلاص شود و احدى از او جدائى تواند كرد تا به دوزخ داخل شوند به جهت برگشتن از دين من و پيروى هواى نفس و محبت جاه و حكومت دنيا .
و در « كشف الغمّه » و « صحاح سته » و غير آن از كتب مشهوره احاديث بسيار به همين مضمون نقل شده به جهت اختصار به همين سه حديث اكتفا نموده و ايضا در « جمع بين الصحيحين » مسطور است و متفق عليه است و از مسند ابى سعيد خدرى روايت نموده كه رسول خدا فرمود كه « لتتّبعنّ سنن من قبلكم شبرا بشبر و ذراعا به ذراع حتّى لو دخلوا جحر ضبّ لتبعتموهم ، قلنا : يا رسول اللّه ، ضلّوا اليهود و النّصارى . قال فما لنا » « 1 » ؛ يعنى هرآينه تابع خواهيد شد شما اى امت من طرز و طريقه آن امّتانى را كه پيش از شما بودهاند وجب به وجب و گز به گز تا به مرتبهاى كه اگر امت سابق در سوراخ سوسمارى داخل شده باشند شما نيز پيروى آنها خواهيد كرد و چون آن حضرت اين كلام را ادا فرمود حاضران گفتند : يا رسول اللّه ، از امت سابق بعضى يهودى و بعضى نصارى بودهاند كه گمراه شدهاند . آن حضرت فرمود كه امت مرا نيز چه مانع است كه گمراه شوند ؟ !
و چنانچه آن حضرت فرموده بود بعد از او اكثر امت از دين بيگانه شدند و به كفر اصلى برگشتند و مرتد شدند و ضلالت را بر هدايت اختيار كردند و در اين مرحله هيچ گونه تعجب نيست چه حق تعالى در قرآن مجيد از واقعه حنين خبر داده و مىگويد :
وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً وَ ضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ
« 2 » ؛ يعنى در روز حنين كه به شگفت آورد شما را بسيارى شما و آن بسيارى به شما فايده نداد و زمين به آن
هامش
( 1 ) . الطرائف ص 379 از جمع بين الصحيحين .
( 2 ) . سوره توبه ، آيه 25 .